{349}1. — FRAGMENT D’UN CATALOGUE DU XIIe SIÈCLE
Possesseur(s) : Clairvaux, Notre-Dame, abbaye, O.Cist.
Date : 12e siècle (fin), deux séries d'annotations, dont la première est à peine postérieure au texte principal.
Répertoire(s) : BMMF, 418 ; Bondéelle-Souchier 2000, p. 92 (C.1).
Analyse : Fragment d'un catalogue rédigé dans une grosse minuscule de la fin du 12e siècle que l'on retrouve dans plusieurs mss. du scriptorium de Clairvaux et dans les ex-libris qui les accompagnent. Il adopte un cadre de classement de type systématique, dont il ne subsiste que le contenu des premières rubriques dévolues aux bibles complètes et à cinq Pères de l'Église (Augustin, Origène, Hilaire, Ambroise et Jérôme), soit 90 articles. Selon A. Wilmart, le fragment représenterait le quart de la collection complète, soit environ 350 articles sommairement énumérés sur 4 feuillets. Si tel devait être le cas, l'abbaye de Clairvaux aurait abrité la plus importante bibliothèque cistercienne de son temps. Une seconde main, à peine postérieure, apporte quelques additions et corrections, une troisième mentionne le prêt ou le don de deux volumes à l'abbaye de Mores (Require apud Moris).
Source(s) : Troyes, BM, ms. 32, f. 1r-v.
Édition(s) : Vernet 1979, p. 349-356.
Bibliographie : Vernet 1979, p.13-14, pl. I (Troyes, BM, ms. 32, f. 1)
: Wilmart, 1917, p. 5-33 (qui attache un grand prix à l'identification des mss. et à la concordance du catalogue et de l'inventaire de Pierre de Virey).
: Genest, 1991, p. 118.
Rédaction : Gilbert Fournier (nov. 2009, revu Hanno Wijsman-Monique Peyrafort-Huin nov. 2009).
: Jérémy Delmulle, 2020.
: édition xml-tei: Valeria Giovanna Nitti
LIBRI................commentaire* On a transcrit entre crochets droits les mots ou articles grattés, entre parenthèses les additions. La marge supérieure du feuillet est rognée et on n’aperçoit que la base des lettres. Dom Wilmart propose de lire TEXTUS DIVINI, ou, avec plus de vraisemblance, TEXTUS BIBLIE
- item 1. Sex volumina in quibus continetur Vetus et Novum Testamentum. = A 20-25
- item 2. apparatin .ii.obus vol(uminibus) : mots ajoutés d’une deuxième main.Item Vetus et Novum Testamentum (in .IIobus. voluminibus). = A 26-27 ou A 28-29
- item 3. apparatArticle ajouté par la deuxième main.(<I>tem Vetus et Novum Testamentum in quatuor voluminibus). = A 30-33 ?
- item 4. apparat.iiii.or : .ii., puis .iiii., première main ; or suscrit, deuxième main. Signe de renvoi pour corriger l’interversion des mots vetus et novum. — L’un des deux articles 3 et 4 correspond à la Bible en quatre volumes cotée A 30-33 dans le catalogue de 1472 (cf. A. Wilmart, art. cité, p. 136).Item Vetus et Novum Testamentum in .iiiior. voluminibus. = A 30-33 ?
LIBRI SANCTI AUGUSTINI
- item 5. Augustinus super Psalterium in .iii. voluminibus. = F 86-88
- item 6. in .ii.obus vol(uminibus) : mots ajoutés d’une deuxième main.Retractationum et alii libri ejusdem in uno volumine, prima pars. = F 78
- item 7. {350}De sermone Domini in monte et alii libri ejusdem in uno volumine, .ii. pars. = F 79
- item 8. .iiii.or : .ii., puis .iiii., première main ; or suscrit, deuxième main. Signe de renvoi pour corriger l’interversion des mots vetus et novum. — L’un des deux articles 3 et 4 correspond à la Bible en quatre volumes cotée A 30-33 dans le catalogue de 1472 (cf. A. Wilmart, art. cité, p. 136).De questionibus Evangeliorum et alii libri ejusdem in .i. volumine, .iii. pars. = F 80
- item 9. De Genesi ad litteram et alii libri ejusdem in uno volumine, .iiii. pars. = F 81
- item 10. De peccatorum meritis et remissione et alii libri ejusdem in .i. volumine, .v. pars. = F 82
- item 11. De origine anime et alii libri ejusdem in uno volumine, .vi. pars. = F 83
- item 12. Contra Felicianum et alii libri ejusdem in uno volumine, septima pars. = F 84
- item 13. Contra Julianum liber ejusdem in uno volumine. = G 19
- item 14. Item aliud volumen contra Julianum in quo .iiii. libri. = G 20 ?
- item 15. apparatUnum volumen, deuxième main ; duo volumina, première main.(Unum volumen) epistolarum ejusdem. = G 8
- item 16. De civitate Dei liber ejusdem in uno volumine. = G 9
- item 17. De locutionibus Eptatici et alii libri ejusdem in .i. volumine. = F 85
- item 18. De Trinitate liber ejusdem in uno volumine. = G 11
- item 19. apparatUne deuxième main a souligné l’article en rouge et placé au-dessus de Item un appel de note renvoyant à l’indication suivante, placée au bout de la ligne : Requi(re) apud Moris (d’abord Mores : le e a été corrigé en i). Cf. la note du n° 44.Item* aliud volumen de Trinitate. (*Require apud Moris)
- item 20. De verbis Domini et Apostoli liber ejusdem in .i. volumine. = G 1351
- item 21. {351}De questionibus octoginta tribus et alii libri ejusdem in uno volumine. = G 18
- item 22. De vita beata et alii libri ejusdem in .i. volumine. = G 16
- item 23. Super Johannem liber ejusdem in uno volumine. = F 89
- item 24. col. b 24 apparatduobus, deuxième main, sur grattage ; tribus, première main.Flores librorum ejusdem a venerabili Beda collecti in (duobus) voluminibus. = G 2-3 col. a 25 (Item tractatus sancti Augustini super epistolas Johannis apostoli in .i. volumine). = G 6
- item 25. col. b 26 Confessionum liber ejusdem in uno volumine. = G 14 ou 15 27 De consensu evangelistarum liber ejusdem in uno volumine. = F 90
- item 26. Contra Faustum liber ejusdem in uno volumine. = G 21
- item 27. Contra Donatistas et alii libri ejusdem et epistola Ignacii martyris et passio ejusdem et epistola Policarpi in uno volumine. = G 4
- item 28. De doctrina christiana et alii libri ejusdem in .i. volumine. = G 7
- item 29. apparatArticle ajouté dans la marge inférieure par la deuxième main.De baptismo parvulorum et alii libri ejusdem in .i. volumine. = G 22
- item 30. apparatTout l’article a été gratté.[D ………………]
- item 31. De origine anime ad Renatum liber ejusdem in .i. volumine. = G 17
- item 32. {352}Enchiridion et alii libri ejusdem. Collectum Ysidori. Idem De conflictu viciorum atque virtutum in uno volumine. = G 27
- item 33. apparatItem enchiridion aliud volumen a été gratté (à l’exception de l’initiale peinte I).I[tem enchiridion aliud volumen] et collectum Hildeberti in uno volumine. = G 33
- item 34. De bono coniugali et alii libri ejusdem in uno volum. = G 28
- item 35. De musica et magistro liber ejusdem in uno vol. = G 26
- item 36. De simbolo liber ejusdem et Jeronimus De assumptione beate Marie in .i. vol. = G 24
- item 37. apparatArticle formé de deux lignes grattées.[Ad ………….. liber ejusdem]
- item 38. apparatFulgentius : le scribe a d’abord écrit Ful à l’extrémité de la ligne, puis ulgentius au début de la ligne suivante.De cura pro mortuis gerenda et alii libri ejusdem. Alcuinus De viciis et virtutibus. Fulgentius de fide. Due epistole sancti Martialis in uno volumine. = G 25
- item 39. De utilitate credendi et alii libri ejusdem in .i. volumine.
- item 40. apparatArticle gratté.[Item De Genesi ad litteram et epistola Leonis pape in uno volumine].
- item 41. De moribus catholicę Ecclesię et alii libri ejus in .i. volumine. = G 23
- item 42. apparatArticle situé sur la même ligne que l’article 19 qui lui fait face dans la colonne a. Au-dessus de vera, appel de note se rapportant à la mention Requi(re) apud Moris, en facteur commun entre les deux colonnes. A l’extrémité de la marge de droite, l’inscription Re semble un essai abandonné quand a été constatée la possibilité d’en faire l’économie.De vera* religione et alii libri ejusdem in uno volumine. (*Require apud Moris) 45
- item 43. Item volumen in quo diverse questiones de Genesi et Ysidorus differentiarum in .i. volumine.
- item 44. De quantitate anime liber ejusdem. Martinus de quatuor virtutibus in uno volumine. = G 30 ?
- item 45. {353}Collectum Eugippi ex libris beati Augustini in .i. volumine. = G 36
- item 46. apparatUnum volumen, deuxième main. Le D laisse penser que la première main avait écrit Duo volumina[D] (Unum volumen) epistolarum Cipriani martyris. = I 19
- item 47. Decreta Gratiani in .i°. volumine. Cf. R 3-R 6
- item 48. apparatArticle ajouté par une deuxième main.(Item Decreta Gratiani in .i°. volumine). Cf. R 3-R 6
LIBRI ORIGENIS
- item 49. apparatTout le verso du folio a été annulé par deux grands traits de plume formant une croix de saint André.Omelie Origenis super Vetus Testamentum in uno volumine. = F 19
- item 50. Explanatio ejusdem super extremam partem Mathei in uno volumine. = F 23
- item 51. Omelie ejusdem super Lucam, et omelie Alcuini in .i. volumine. = F 24
- item 52. Super epistolam ad Romanos liber in uno volumine. = F 25
- item 53. Explanatio ejusdem super Cantica canticorum ab exordio usque Capite nobis vulpes in .i. volumine. = F 22
- item 54. Apologeticus Pamphili pro Origene. Periarcon Origenis in uno volumine. = F 18
- item 55. Tractatus ejusdem in Job et alii libri ejusdem in .i. volumine. = F 21
- item 56. Tractatus ejusdem super psalmum tricesimum .vi. xxxvii. xxxviii. Explanatio Rufini in simbolo. Jeronimus De hebraicis questionibus. Epitoma in libris Regum. Questiuncule ab Albino collecte. Ethimologie difficilium partium, in uno volumine. = F 74
{354}LIBRI SANCTI HILARII
- item 57. Hilarius De Trinitate in uno volumine. = F 37
- item 58. Commentarius ejusdem super Matheum in uno volumine. = F 36
- item 59. Commentarium ejusdem super psalmos et Prosper super quosdam psalmos in uno volumine. = F 35
LIBRI SANCTI AMBROSII
- item 60. Exameron Ambrosii et alii libri ejusdem in .i. volumine. = F 47
- item 61. De Noe et alii libri ejusdem in uno volumine. = F 45
- item 62. De Nabuthe et alii libri ejusdem in uno volumine. = F 49 col. b
- item 63. apparatArticle gratté, qui couvrait deux lignes.[I………………] 66
- item 64. apparatUn mot effacé après De.De […] officiis et alii libri ejusdem in uno volumine. = F 44
- item 65. [T………………]
- item 66. Epistole ejusdem in uno volumine. = F 46
- item 67. Super Lucam liber ejusdem in uno volumine. = F 41
- item 68. De Trinitate et alii libri eiusdem in uno volumine. = F 48
- item 69. {355}Super epistolas Pauli liber eiusdem in uno volumine. = F 42
- item 70. Super undecim psalmos liber eiusdem in uno volumine. = F 40
LIBRI SANCTI JERONIMI
- item 71. Jeronimus super Ysaiam in uno volumine. = F 56
- item 72. Breviarium majus super Psalterium liber ejusdem in .i. volumine. = F 53
- item 73. Item Breviarium minus super Psalterium in .i. volumine. = F 54
- item 74. Super duodecim prophetas liber ejusdem in .i. volumine. = F 61
- item 75. Super .V. minores prophetas liber ejusdem in uno volumine. = F 62
- item 76. Super Jezechielem liber ejusdem in duobus voluminibus. = F 58-59
- item 77. Explanatio ejusdem super Jeremiae primam partem in .i. volumine. = F 57
- item 78. Super Danielem liber ejusdem in volumine uno. = F 60
- item 79. Super Ecclesiasten liber ejusdem in uno volumine. = F 55
- item 80. Super Matheum liber ejusdem. Augustinus De sermone Domini in monte in uno volumine. = F 63
- item 81. Super Marchum liber ejusdem. De illustribus viris. Gennadius De illustribus viris. Cassiodorus De institutione divinarum scripturarum. Ysidorus De illustribus viris in uno volumine. = F 65
- item 82. {356}Contra Jovinianum liber ejusdem in uno volumine. = F 71
- item 83. Duo volumina epistolarum ejusdem. = F 69-70
- item 84. Explanatio ejusdem super Pauli epistolas ad Galatas. ad Ephesios. ad Titum. ad Philemonem. in uno volumine. = F 67
- item 85. Breviarium ejusdem super omnes epistolas Pauli in uno volumine. = F 66
- item 86. apparatBlanc après ejusdem. Lire d’après la table du manuscrit conservé (F 72 = Troyes, BM 1097), fol. 117 v° : <Hildefonsus ad laudem>.De homine perfecto liber ejusdem ……… virginis matris et liber Effrem diaconi in .i. volumine. = F 72
- item 87. apparatArticle presque entièrement gratté.[D (?) …………….. uno volumine].
Apparat :
a. in .ii.obus vol(uminibus) : mots ajoutés d’une deuxième main. | b. Article ajouté par la deuxième main. | c. .iiii.or : .ii., puis .iiii., première main ; or suscrit, deuxième main. Signe de renvoi pour corriger l’interversion des mots vetus et novum. — L’un des deux articles 3 et 4 correspond à la Bible en quatre volumes cotée A 30-33 dans le catalogue de 1472 (cf. A. Wilmart, art. cité, p. 136). | d. Unum volumen, deuxième main ; duo volumina, première main. | e. Une deuxième main a souligné l’article en rouge et placé au-dessus de Item un appel de note renvoyant à l’indication suivante, placée au bout de la ligne : Requi(re) apud Moris (d’abord Mores : le e a été corrigé en i). Cf. la note du n° 44. | f. duobus, deuxième main, sur grattage ; tribus, première main. | g. Article ajouté dans la marge inférieure par la deuxième main. | h. Tout l’article a été gratté. | i. Item enchiridion aliud volumen a été gratté (à l’exception de l’initiale peinte I). | j. Article formé de deux lignes grattées. | k. Fulgentius : le scribe a d’abord écrit Ful à l’extrémité de la ligne, puis ulgentius au début de la ligne suivante. | l. Article gratté. | m. Article situé sur la même ligne que l’article 19 qui lui fait face dans la colonne a. Au-dessus de vera, appel de note se rapportant à la mention Requi(re) apud Moris, en facteur commun entre les deux colonnes. A l’extrémité de la marge de droite, l’inscription Re semble un essai abandonné quand a été constatée la possibilité d’en faire l’économie. | n. Unum volumen, deuxième main. Le D laisse penser que la première main avait écrit Duo volumina | o. Article ajouté par une deuxième main. | p. Tout le verso du folio a été annulé par deux grands traits de plume formant une croix de saint André. | q. Article gratté, qui couvrait deux lignes. | r. Un mot effacé après De. | s. Blanc après ejusdem. Lire d’après la table du manuscrit conservé (F 72 = Troyes, BM 1097), fol. 117 v° : <Hildefonsus ad laudem>. | t. Article presque entièrement gratté. |
Commentaires :
1. * On a transcrit entre crochets droits les mots ou articles grattés, entre parenthèses les additions. La marge supérieure du feuillet est rognée et on n’aperçoit que la base des lettres. Dom Wilmart propose de lire TEXTUS DIVINI, ou, avec plus de vraisemblance, TEXTUS BIBLIE