Inventaire des livres de Saint-Victor de Marseille (1374)

Possesseur(s) : Marseille, Saint-Victor

Date : 1374, Marseille

Répertoire(s) : —.

Analyse : Inventaire des livres de Saint-Victor de Marseille dressé, sous l’abbatiat d’Etienne Aubert, par ordre de Raymundus Comiti, “almararius” de Saint-Victor, en présence de Johannes Sanherius, prieur claustral, de Pontius Posaqui, prieur de Saint-Pierre, de Bernard Beriqui, portier du monastère, établi par le notaire Jean de Thama.

Source(s) : Rochester (Etats-Unis), Rush Rhees Libr. University of Rochester ; rouleau de parch. composé de 4 morceaux cousus entre eux ; mm. 2060 x 380 ; écrit à longues lignes (d’environ 320 mm. de long) sans marquer la séparation entre les principales parties du document ; ancienne cote dans les archives de l’abbaye : 173. Titre à l’encre noire : « Catalogus librorum qui extabant in monasterio anno 1374 ». Repr. photographique Marseille, Arch. dép. Bouches-du-Rhône 13 F 1 (photo de E. B. Graves, professeur au Hamilton College, Rochester, Etats-Unis).

Édition(s) : Donatella Nebbiai, La bibliothèque de l’Abbaye Saint-Victor de Marseille (xie-xve siècle), Paris, CNRS éditions, 2005 (Documents, études et répertoires, 74 ; Histoire des bibliothèques médiévales, 16), p. 165-180. — D. Williman, «The library of Saint-Victor de Marseille, 1374», dans : A distinct voice. Medieval Studies in honor of Leonard E. Boyle, O.P., ed. by J. Brown W.P. Stonemann, Univ. of Notre Dame, Indiana, 1998, p. 231-249 (simple transcription du document, avec un bref commentaire au début).

Bibliographie : J. Chelini, «La bibliothèque de Saint-Victor de Marseille», dans : Provence historique, 1966, p. 519 ; P. Gunther et J. D’Amico, «The Library of St. Victor of Marseille and the Rochester Catalogue of 1374», dans : The University of Rochester Library Bulletin, 28, 1974, p. 3-23.

Rédaction : DN 2005 ; mise en ligne : JD 2023

In nomine domini nostri Jesu Christi, amen. Anno nativitatis ejusdem millesimo trecentesimo septuagesimo quarto, die vicesima mensis aprilis duodecime indictionis, pontificatus sanctissimi in Christo patris et domini nostri divini Gregorii divina prudentia pape undecimi anno quarto.

Sit notum cunctis tam presentibus quam futuris quod in presentia mei notarii et testium subscriptores religiosus vir dominus Raymundus Comiti almararius monasterii Sancti Victoris de Massilia sponte sua bona fide et sine fraude gratis et ex sui certa sciencia confessus fuit et eciam in veritate publice recognovit venerabilibus religiosis viris dominis Johanni de Sanherio priori claustrali, Pontio Posaqui priori Sancti Petri et Bertrando Beriqui porterio dicti monasteri presentibus, stipulantibus et recipientibus nomine conventus predicti monasterii se habuisse et recepisse per manus predictorum dominorum omnes libros infrascriptos et inferius expressatos, tam de jure quam de teulogia quam etiam ecclesie predicti monasterii.

Et primo infra librariam recepi libros qui sequuntur.

  • item 1. [1] In primo loco in uno volumine libri Genesis, Exodus, Levitici, Numerorum, DeuteronomiiapparatDe Uteronomii, ici et infra, Jesue et Judicum glosati.
  • item 2. [2] Item in alio volumine libri Regum, Paralipomenis et Esdre. [3] Item Cantica Canticorum et quedam alia.
  • item 3. [4] Item quinque libri Salomonis.
  • item 4. [5] Item Ysayas glosatus.
  • item 5. [6] Item libri Ysaye, Johanne, Lamentationum, Ezechiel et duodecim Prophetarum glosati.
  • item 6. [7] Item Psalterium glosatum et quatuor Euvangelia glosata in uno volumine.
  • item 7. [8] Item libri AbelcommentaireProbablement Petrus Cantor Parisiensis, Summa que dicitur Abel..
  • item 8. [9] Item Psalterium glosatum.
  • item 9. [10-13] Item alia quatuor Psalteria glosata.
  • item 10. [14] Item Flores Psalterii.
  • item 11. [15] Item Glose Psalterii.
  • item 12. [16] Item Exposiciones Roberti super PsalteriumcommentaireRobertus Bacon O.P. († 1248), Tractatus in Psalterium (Stegmüller, n° 7363 ; SOPMA, n° 3488)..
  • item 13. [17] Item Psalterium BrunoniscommentaireBruno d’Asti, Expositio in Psalmos..
  • item 14. [18] Item liber ParalipomenusapparatParalipome(n)us.
  • item 15. [19-20] Item duo volumina Dictionarii.
  • item 16. [21] Item Euvangelium Mathei.
  • item 17. [22-23] Item Exposiciones Euvangeliorum in duobus voluminibus.
  • item 18. [24] Item Euvangelia Mathei et Marchi glosata.
  • item 19. [25] Item Euvangelium Mathei glosatum.
  • item 20. [26] Item Euvangelium Marchi glosatum.
  • item 21. [27-28] Item duo Flores Euvangeliorum in duobus voluminibus.
  • item 22. [29-30] Item alii duo Flores Euvangeliorum in aliis duobus voluminibus et in uno ipsorum sunt ymni glosati.
  • item 23. [31] Item Euvangelium Mathei et Originale super Actus Apostolorum.
  • item 24. [32] Item Euvangelium sancti Mathei cum glosa.
  • item 25. [33] Item Job glosatus et Euvangelium Mathei.
  • item 26. [34] Item Epistola ad Romanos glosata.
  • item 27. [35] Item Epistola Pauli ad Corinthios.
  • item 28. [36-37] Item alique Epistole Pauli glosate in duobus voluminibus.
  • item 29. [38] Item Epistola canonice, Actus apostolorum, Apocalypsis, Epistole Pauli cum glosis in uno volumine.
  • item 30. [39] Item Expositio beati Augustini super Epistolis Pauli.
  • item 31. [40] Item Epistole Pauli et septem Epistole canonice.
  • item 32. [41] Item Augustinus De doctrina christiana et De officiis ecclesiasticiscommentaireRecueil qui se retrouvera dans l’inventaire de 1418 ; le deuxième traité est d’Isidore de Séville ou d’Amalaire de Trèves ?.
  • item 33. [42] Item Augustinus De videndo Deum et quedam alia.
  • item 34. [43] Item liber Augustini De trinitate.
  • item 35. [44] Item Augustinus De divinacione demonum et quedam alia.
  • item 36. [45] Item Sermones beati Augustini De verbis Domini super Euvangelia.
  • item 37. [46] Item Augustinus De predestinatione et in eodem Decretali Gelasii pape.
  • item 38. [47] Item diversi libri sancti Augustini.
  • item 39. [48] Item Sermones sancti Augustini et quedam questiones a Bozo facte et responsiones ejusdemcommentaireLa deuxième partie du titre (questions de Bozon et réponses) correspond peut-être à des extraits du Cur Deus homo d’Anselme de Cantorbéry, œuvre consistant en un dialogue entre saint Anselme et Bozon le Sage, abbé du Bec († 1136) ; cf. PL 158, col. 359-452..
  • item 40. [49] Item liber Confessionum Augustini.
  • item 41. [50] Item Registrum Augustini.
  • item 42. [51] Item Augustinus De concensu euvangelistarumapparatconcensu pour consensu ; auvangelistarum pour euvangelistarum.
    [+]

    Conservation : Paris, BnF, lat. 1954

    Attestation :

  • item 43. [52] Item liber Omeliarum Augustini.
  • item 44. [53] Item Augustinus De presencia DeicommentaireDe presentia Dei ad Dardanum (ep. 187).apparatsic pour presciencia.
  • item 45. [54] Item Epistole Augustini ad Jheronimum et Epistole Jheronimi ad AugustinumcommentaireSans doute les épîtres n° 166 et 167, adressées à saint Jérôme..
  • item 46. [55] Item Augustinus Contra quinque hereses.
  • item 47. [56] Item Augustinus Encheridiomapparatsic pour Enchiridion, Encheridom avec i suscrit sur o.
  • item 48. [57] Item Augustinus super Johannem.
  • item 49. [58] Item Gregorius in MoribusapparatMoralibus.
  • item 50. [59] Item Augustinus Contra Manicheos et I[si]dorusapparatIdorus super Pentheteucum.
  • item 51. [60] Item prima pars Gregorii super Ezechielem.
  • item 52. [61] Item liber Gregorii De agnatione Creatoris in MoralibuscommentaireL’extrait cité correspond peut-être au livre XXVII, chap. XXV,47-48 ? (« Qui in manu omnium hominum signat, ut noverint singuli opera sua ») ; cf. S. Gregorii Magni Moralia in Job, éd. M. Adriaen, t. III, Turnhout 1985, p. 1366-1368 (Corpus christianorum. Series latina, t. CXLIIIb)..
  • item 53. [62] Item Gregorius super Ezechielem.
  • item 54. [63] Item multi libelli sancti Augustini.
  • item 55. [64] Item Gregorius super Euvangelia.
  • item 56. [65] Item liber De diversis dictis AugustinicommentaireProbablement d’Eugippius. et Gregorii super libros legis.
  • item 57. [66] Item Encheridion Augustini.
  • item 58. [67] Item Omelie Gregorii super Euvangelia.
  • item 59. [68] Item Pastorale Gregorii.
  • item 60. [69] Item Ambrosius De penitentia et De officiis.
  • item 61. [70] Item Omelie Gregorii super Ezechielem.
  • item 62. [71-72] Item duo Regestra Gregorii in duobus voluminibus.
  • item 63. [73] Item Beda super Lucham.
  • item 64. [74] Item Beda De temporibus.
    [+]

    Conservation : Vatican, BAV, Reg. Lat. 123 ?

    Attestation :

  • item 65. [75] Item Beda super Marchum.
  • item 66. [76] Item Beda super Cantica Canticorum.
  • item 67. [77] Item Beda super Apocalipsim.
  • item 68. [78] Item Flores Euvangeliorum et De infantia SalvatoriscommentaireAelredus Rievallensis, De Jesu puero duodeno seu de infantia Jesus. et sermones de computo et quedam alia.
  • item 69. [79] Item Augustinus De immortalitate anime.
  • item 70. [80] Item Cantica canticorum.
  • item 71. [81] Item Passiones sanctorum usque ad numerum fere sexaginta et quedam epistole sancti Fulgentii.
  • item 72. [82] Item Albinus super Johannem.
  • item 73. [83] Item Josephus De obsidione JerusalemapparatJer(usa)l(e)m et Paulus HonoriusapparatHonorius pour Orosius istoriographus.
  • item 74. [84] Item Cantica canticorum glosata.
  • item 75. [85] Item Alcoynus De trinitate.
  • item 76. [86-87] Item duo Moralia Job in duobus voluminibus.
  • item 77. [88] Item De ammonitione liber PaulicommentaireCorrespond sans doute à Paulin d’Aquilée, Liber exhortationis ad quemdam comitem. et Sermones et multa alia.
  • item 78. [89] Item Penthateucum super Psalterium.
  • item 79. [90] Item in uno volumine tres Aratores et catherniscommentaireD’après la correspondance avec le catalogue de la fin du xiie siècle (M, n° 251), il faut interpréter cette deuxième partie du titre par : Catonis.apparatcarvenis ? avec un v exponctué.
  • item 80. [91] Item questiones materiales.
  • item 81. [92] Item liber Amelarii De officiis ecclesiasticis.
  • item 82. [93] Item libri sacramentorum ecclesiasticorum.
  • item 83. [94-95] Item ystorie due ecclesiastice in duobus voluminibus
  • item 84. [96] Item Euvangelica ystoria et Sermones de AntechristocommentairePeut-être d’Adso Dervensis ? et Altercatio Ecclesie et SinagogecommentairePour un texte anonyme du xe siècle cité sous ce titre (Altercatio ecclesie contra synagogam), cf. Index scriptorum novus Mediae Latinitatis ab anno DCCC usque ad annum MCC, Hafniae 1973. et quedam alia.
  • item 85. [97] Item De sacramento eucharistiecommentairePaschase Radbert..
  • item 86. [98] Item liber magistri Hugonis De sacramentis et in eodem Speculum ecclesiecommentaireHugues de Saint-Cher (ouvrage attribué à Hugues de Saint-Victor dans de nombreux manuscrits)..
  • item 87. [99] Item Ystorie super Genesi, Exodum et Numerorum.
  • item 88. [100] Item De sacris et sacramentis.
  • item 89. [101-102] Item due Ystorie scolastice.
  • item 90. [103] Item Matherie predicabiles per omnes litteras alfabeti et liber De summa abstinentiacommentaire« Abstinentia » correspond probablement au début d’un dictionnaire de prédication ; mais il pourrait également s’agir d’une partie des Sententie d’Isidore de Séville, dont le IIe livre est transmis sous le titre de De abstinentia. et liber nomine Directorium magistri Johannis de VallecommentaireJohannes Vallensis (maître en théologie, †vers 1303), Ordinarium seu Alphabetum vitae religiosae. Cf. Glorieux, Répertoire, n° 322e..
  • item 91. [104] Item liber De sacramentis christiane fideicommentaireHugues de Saint-Victor..
  • item 92. [105] Item Chronica JohanninicommentaireProbablement le Chronicon Eusebii de saint Jérôme ? Ed. J.K. Fotheringham, Eusebii Pamphili Chronici…, Londres, 1923 ; v. également R. Helm, Eusebius Caesariensis. Werke, 2e éd., t. 7 : Die Chronik des Hieronymus. Hieronymi Chronicon…, Berlin 1956..
  • item 93. [106] Item Ystoria africana persequcionisapparatpour persecucionis vuandalice sub Geyserico regecommentaireProbablement de Victor Vitensis, œuvre déjà attestée dans le catalogue de la fin du xiie siècle (cf. M 160)..
  • item 94. [107] Item Hugo de Sancto Victore De septem patriarchiscommentaireCe traité est apocryphe ; il correspond sans doute au De duodecim patriarchis de Richard de Saint-Victor. Moins probable l’identification avec l’Expositio orationis dominicae (parfois attribuée à Hugues de Saint-Victor) et dont la première partie porte le titre De septem petitionibus..
  • item 95. [108] Item Epistole Jheronimi ad Samucum ad penitenciam agendamcommentaireSamucum à interpréter comme Savinianum ; titre correspondant à l’Epistula Hieronymi ad Savinianum de penitentia agenda (voir l’inventaire de 1418)..
  • item 96. [109] Item liber De vitiis et virtutibus JheronimiapparatJohenimi avec tilde sur Johe ici et infra presbitericommentaireHonorius Augustodunensis, De cognitione verae vitae quae est Deus, attribué à saint Jérôme parfois sous le titre De vitiis et virtutibus (Lambert, Bibliotheca hieronymiana manuscripta, 521)..
  • item 97. [110] Item Jheronimi super Ysaiam.
  • item 98. [111] Item Jheronimus super Johannem.
  • item 99. [112] Item Actus apostolorum, Epistole canonice, Apocalipsis.
  • item 100. [113] Item Arator.
  • item 101. [114] Item Apocalipsis et De incarnatione verbi sermones InnocentiicommentairePas de sermon de ce titre parmi les sermons d’Innocent III, ou Lotharius Segni..
  • item 102. [115] Item Omelie multorum doctorum.
  • item 103. [116] Item De sacramentis ecclesiasticiscommentaireAmalaire de Trèves ou Bruno d’Asti. et quedam notabilia super Genesim et quedam alia.
  • item 104. [117] Item Institutiones antique et Apocalipsis.
  • item 105. [118] Item libri Sapienciales et libri Soliloquiorum Augustini et Epistole Senece ad Paulum.
  • item 106. [119] Item Angelica Gerarchia ecclesiasticacommentairePs. Denys l’Aréopagite., Jerhonimo de divinis nominibus, De mystica theulogia, Epistole Dyonisii, Catheologie Augustini, Isidorus De illustribus viris.
  • item 107. [120] Item liber magistri Roberti Contra hereticumcommentaireŒuvre déjà citée dans l’inventaire de la fin du xiie siècle, peut-être à identifier avec Rupertus de Deutz, In Cantica Canticorum, dont l’incipit est : « Qui contra hominem similem sibi luctatur… », en ce cas, « Henricum » serait une lecture erronée pour « hominem ». Autre possibilité, ce Contra Henricum pourrait correspondre au court traité Contra Henricum scismaticum et hereticum. Ce traité de controverse, adressé à l’hérésiarque Henri de Lausanne, qui daterait d’entre 1117 et 1135, est cependant attribué, par les rares manuscrits qui en ont été conservé, à un moine nommé Guillaume (Pour cette attribution, et la bibliographie afférente, cf. supra, M 184). Reste en ce cas à expliquer l’attribution à ce maître Robert, attribution qui, sans doute à la suite de ce catalogue, est reprise tous les autres catalogues de la bibliothèque de Saint-Victor. Ne pourrait-on pas supposer que ce maître Robert était un possesseur ?.
  • item 108. [121] Item Prologus Origenis super epistolis Pauli ad Romanos.
  • item 109. [122] Item Speculum ecclesiecommentaireTrès probablement un apocryphe d’Hugues de Saint-Victor, qui a souvent circulé comme œuvre anonyme. et expositio beati Bernardi super Cantica.
  • item 110. [123] Item Cirilli pape super Leviticum et NumerumcommentaireCorrespond probablement aux épîtres écrites par Cirillus et d’autres évêques pour combattre l’hérésie nestorienne, traduites par Marius Mercator (PL 48, col. 801-817 et 831-841) ou bien il s’agit des Cyrilli archiepiscopi Alexandrini epistolae tres oecumenicae ? (éd. P.E. Pusey, Bruxelles, 1965). Autre possibilité : Johannes Diaconus, Commentum in Leviticum (incipit : «Sanctus Cirillus in expositione Levitici…») ; cf. Stegmüller, Repertorium biblicum, t. II, n° 4430..
  • item 111. [124] Item Hugo de Sancto Victore De voluntatibus ChristicommentaireDe quattuor voluntatibus Christi d’Hugues de Saint-Victor (Goy, Überlieferung, p. 172)..
  • item 112. [125] Item Attenasium Contra Arrium.
  • item 113. [126] Item Penthateucum glosatum et Mechabeorum et PrelatoriuscommentairePeut-être un recueil à l’usage des ecclésiastiques ? et liber Yvonis et multa alia.
  • item 114. [127] Item Cassianus De collationibus Patrum.
  • item 115. [128] Item Grisostomus De reparatione lapsi et multa alia.
  • item 116. [129] Item tractatus Cassiani abbatis Nestorium hereticum episcopum ConstantinopolicommentaireSans doute Johannes Cassianus, De incarnatione Domini contra Nestorium (PL 50, col. 9-272)..
  • item 117. [130] Item Gristomiapparatpour Grisostomi Nemo leditur nisi a se ipso.
  • item 118. [131] Item tractatus Cassiani Contra hereticos.
  • item 119. [132] Item Collationes Cassiani abbatis et Ecclesiastices et Cantica canticorum.
  • item 120. [133] Item Grisostomus De reparatione lapsi.
  • item 121. [134] Item Collatio similitudinum, comparationum et aliquorum extemplorumapparatpour exemplorum que habentur in epistolis Senece.
  • item 122. [135] Item Epistole Senece.
  • item 123. [136] Item volumen Musice et Glosule super Psalmos.
  • item 124. [137] Item Altercatio inter Arrium presbiterum et Attenasium episcopumcommentairePs. Athanasius, Disputatio fidei contra Arrium..
  • item 125. [138] Item Epistolaris seu Expositiones super quinque libros Moysi.
  • item 126. [139] Item Epistola Teuderii abbatis ad Claudium episcopumcommentaireClaudius Taurinensis, Expositio in Leviticum, précédée d’une lettre à Theodemirum, abbé de Psalmodi (PL 104, col. 615-620)..
  • item 127. [140] Item Epistole Clementis de obitu Petri et PaulicommentairePeut-être les épîtres apocryphes attribuées au pape Clément I (transmises au début de la collection des Décrétales du Ps. Isidore) ; Déjà citées supra. Ed. P. Hinschius, Decretales Pseudo-isidorianae, Leipzig, 1863, p. 30-66..
  • item 128. [141] Item Apocalipsis, Actus apostolorum, Epistole canonice et quedam alia.
  • item 129. [142] Item Actus apostolorum et septem epistole Apocalipsis.
  • item 130. [143] Itemapparatdébut de la deuxième partie du rouleau Expositio credo et quedam alia.
  • item 131. [144] Item Epistole Clementis de obitu Petri et de ordinatione suacommentaireCf. supra..
  • item 132. [145] Item Epistole EvodiicommentaireEnnodius, évêque de Pavie († 521), Epistolae..
  • item 133. [146] Item Epistole episcopi CanomanensiscommentaireProbablement les Epîtres d’Hildebert de Lavardin ; cf. A. Dieudonné, « Hildebert de Lavardin, évêque du Mans, archevêque de Tours (1056-1133) », dans : Revue historique et archéologique du Maine, 1896, p. 51 et 1897, p. 379..
  • item 134. [147] Item Exameron sancti Ambrosii sive tractatus De operibus sex dierum.
  • item 135. [148] Item scripta super GenesiapparatGenesii et Prophetas.
  • item 136. [149] Item Expositio super Genesi, Epistola Innocentii pape ad Hugonem priorem CartusiecommentaireGuigo I Carthusiensis, Vita sancti Hugonis episcopi Gratianopolitani, précédée d’une Epistula Innocentii II pape (PL 153, col. 761-784)..
  • item 137. [150] Item duodecim Prophete glosate et pulcre.
  • item 138. [151] Item Epistole canonice et quedam sententia Regum exposite.
  • item 139. [152] Item Expositio misterii altaris et officiorum ecclesiasticorumcommentaireInnocentius III papa (Lotharius de Segni), De sacro altaris mysterio ; éd. D.W. Wright, A Medieval Commentary on the Mass. Partulae 2-3 and 5-6 of the Miassarum Mysteriis (ca 1195) of Cardinal Lothar of Segni (Pope Innocent III), Ann Arbor (Michigan University), 1980. et in eodem miracula Petri abbatis CluniacensiscommentaireEdition et liste de manuscrits conservés par D. Bouthillier, Petri Cluniacensis abbatis de miraculis libri duo, Turnhout (Brepols), 1988, p. 132-187 (Corpus christianorum. Continuatio medievalis, 83). et in eodem expositio super Cantica canticorum et expositio “Quicumque vult”commentaireGilbert de la Porrée, In Quicumque ; cf. Stegmüller, Repertorium biblicum, n° 2530. et quedam alia.
  • item 140. [153] Item ElucidariuscommentaireHonorius Augustodunensis. et Eruditio LaurentiicommentaireSans doute Laurentius de Aquilegia, Ars dictaminis. et Encheridion Augustini.
  • item 141. [154] Item Elucidarius et Johannes Grisostomo, De naturis bestiarumcommentairePeut-être un extrait du De proprietatibus rerum de Barthélemy l’Anglais ? et quedam alia.
  • item 142. [155] Item Summa magistri RaymundicommentaireRaymond de Peñafort.apparatR(aymun)di ici et infra. Item Summa magistri Johannis Belleti et quedam alia in uno volumine cum precedenti Summa magistri Raymundi.
  • item 143. [156] Item Summa magistri Johannis de Abbatisvilla super evangeliis et epistolis dominicalibuscommentaireSans doute les Sermons de Johannes Halgrinus de Abbatisvilla..
  • item 144. [157] Item Expositiones evangeliorum.
  • item 145. [158] Item Summa de virtutibus.
  • item 146. [159] Item Summa magistri Petri Comestoris super IstoriiscommentaireL’Historia scholastica de Pierre Comestor..
  • item 147. [160] Item Summa magistri Guillelmi de Assurra super GenesimcommentaireIdentification délicate ; il ne s’agit pas de Guillaume d’Auxerre, qui n’a pas commenté la Genèse..
  • item 148. [161] Item Summa Raymundi de Penaforti.
  • item 149. [162] Item Summa confessionis abbreviata.
  • item 150. [163] Item liber Unum ex quatuor vel concordia euvangelistarum et desuper expositio continua et apertissima diligenter edita a Zacharia Crisopolitanus.
  • item 151. [164] Item Interpretatorius nominum in Euvangelia.
  • item 152. [165] Item liber De quatuor virtutibuscommentaireCorrespond peut-être à la Formula honestae vitae de Martin de Braga (attestée également sous le titre De quattuor virtutibus) ?.
  • item 153. [166] Item liber super duodecim Prophetas.
  • item 154. [167] Item liber De regimine principumcommentaireProbablement de Gilles de Rome († 1316)..
  • item 155. [168] Item liber De miraculis sancti VictoriscommentairePour les récits hagiographiques de saint Victor de Marseille cf. J.C. Moulinier, Saint Victor de Marseille. Le récit de sa passion, Città del Vaticano, 1995 (avec un répertoire de manuscrits conservés dont aucun ne semble toutefois provenir de manière sûre de Saint-Victor de Marseille)., De caritate DeicommentaireCe De caritate Dei correspond peut-être au De amicitia christiana de Pïerre de Blois, également attesté sous le titre De caritate Dei ac proximi ? et Conpotus.
  • item 156. [169] Item liber De regimine principum.
  • item 157. [170] Item liber De abstinentiacommentaireVu le contexte, il s’agit peut-être d’un extrait du livre II des Sententiae d’Isidore de Séville, qui porte ce titre De abstinentia..
  • item 158. [171] Item liber Etimologiarum Isodorii.
  • item 159. [172] Item liber Isodori in Allegoriis.
  • item 160. [173] Item Regula sancti Benedicti in romancio et responsoria sancti Victoris et sancti Cassiani.
  • item 161. [174] Item liber Fragmentorum.
  • item 162. [175] Item liber Odoni.
  • item 163. [176] Item liber Epistolarum sancti Cipriani episcopi.
  • item 164. [177] Item liber Genesii glosato.
  • item 165. [178] Item liber super Epistolas Pauli.
  • item 166. [179] Item liber De fide, de spe et de logica.
  • item 167. [180] Item Ysodorus FlorentiecommentaireIsidore de Séville, De fide catholica contra Judaeos (précédé d’une épître à sa sœur Florentia) (PL 83, col. 449-538)..
  • item 168. [181] Item liber abbatis CluniacensiicommentaireProbablement Pierre le Vénérable (1092-1156), Liber contra sectam sive haeresim Saracenorum..
  • item 169. [182] Item de septem vitiis et miraculis beate Marie.
  • item 170. [183] Item liber ad Jheronimum presbiterum de sententia Jacobi apostoli et multa alia.
  • item 171. [184] Item liber in quo continentur libri qui leguntur in collatione.
  • item 172. [185] Item liber Astrolabiiapparatliber Astrolabii souligné.
  • item 173. [186] Item liber monasterii Sancti Victoris Massiliensis in quo continentur quedam Decretaapparatde liber à continentur souligné.
  • item 174. [187] Item Augustinus De orthodoxa fidei, diffinitionibus et dogmatum ecclesiasticorumcommentaireEn réalité de Gennade..
  • item 175. [188] Item liber de divinis questionibus.
  • item 176. [189] Item Summa Johannis Belleti De officiiis ecclesiasticis.
  • item 177. [190] Item liber ScintillarumcommentaireDefensor de Ligugé..
  • item 178. [191] Item liber Sententiarum, Quid est DeuscommentaireRecueil de questions théologiques qui se retrouve également dans l’inventaire de 1418 (cf. n° 385)..
  • item 179. [192] Item volumine magistri Alexandri super Primo SententiarumcommentaireCet item et le suivant correspondent à des œuvres d’Alexandre de Halés, OFM..
  • item 180. [193] Item magister Alexander super Tertio Sententiarum.
  • item 181. [194] Item Bonaventura super Quarto Sententiarum.
  • item 182. [195] Item Quartus Sententiarum et quedam alia.
  • item 183. [196] Item Cantica canticorum et Euvangelium Johannis et septem epistole canonice.
  • item 184. [197] Item Glosa super Quanticaapparatpour cantica canticorum. Item Compotus magistri Roberti Grosseteste et quedam alia de arte medicinecommentaireCes deux ouvrages étaient réunis en un seul volume comme le prouve le catalogue de 1418, cf. infra, à ce catalogue, n° 232..
  • item 185. [198] Item Soliloquiorum IsodoriicommentaireLiber soliloquiorum vel Synonima, d’Isidore de Séville. et super Cantica canticorumcommentaireApocryphe d’Isidore de Séville..
  • item 186. [199] Item liber Penitentie moralis.
  • item 187. [200] Item Vita sancte Catherine et ejus martirium.
  • item 188. [201] Item volumen librorum Salomonis glosatum.
  • item 189. [202] Item Ismaracdus super Regula sancti Benedicti exposita cum glosis.
  • item 190. [203] Item Regula sancti Benedicti glosata.
  • item 191. [204] Item Vita sancti Benedicti AnianensisapparatAnia(nensis) et quedam alia.
  • item 192. [205] Item Vuaticumapparatpour Viaticum Constantini.
  • item 193. [206] Item Sententie sanctorum Patrum super diversis articulis.
  • item 194. [207] Item Melarius De officiis.
  • item 195. [208] Item Malarius super Cannone misse.
  • item 196. [209] Item liber De duobus operibus mundi.
  • item 197. [210] Item liber super Psalmos et quedam alia.
  • item 198. [211] Item liber magistri Ricardi De duodecim patriarchiscommentaireRichard de Saint-Victor. et Bernardus De precepto et dispensatione.
  • item 199. [212] Item glose super Cantica canticorum.
  • item 200. [213] Item Summa de vitiis.
  • item 201. [214] Item Summa magistri Guillelmi AutitiodosensiscommentaireGuillaume d’Auxerre († 1231), Summa aurea super Sententias..
  • item 202. [215] Item alia Summa ejusdem.
  • item 203. [216] Item Summa magistri Johannis de AbbatisvillacommentaireJohannes Halgrinus de Abbatisvilla († 1237), Summa sermonum..
  • item 204. [217] Item liber magistri Hugonis De sacramentis Veteris testamenti.
  • item 205. [218] Item Vetus et Novum testamentum et spiritualiapparatsperituali meditatione.
  • item 206. [219] Item Origenis super quedam verba libri Judicum.
  • item 207. [220] Item volumine AbelcommentaireProbablement Petrus Cantor Parisiensis, Summa que dicitur Abel..
  • item 208. [221] Item opus magistri Johannis Allevile super ApistolascommentaireJohannes Halgrinus de Abbatisvilla.apparatApistolas pour Epistolas, ici et infra.
  • item 209. [222] Item liber Augustini De baptismo.
  • item 210. [223] Item Comendatio bene vivendi, comendatio Yvonis a beato Urbano Carnotensi misacommentaireYvo Carnotensis, Epistulae (inc. : « Reverendissimo patri patrum Urbano fidelissimus servus eius Yvo Carnotensis… » )..
  • item 211. [224] Item liber qui intitulatur QuotmodiscommentaireAlain de Lille, Liber qui dicitur Quotmodis. et Quadripertita magistri AlanicommentaireAlain de Lille, Quadripartitum contra hereticos ad principem Montispessulani (traité contre les Cathares et les Vaudois, composé vers 1185-1195)..
  • item 212. [225] Item liber Patherii super Vetus testamentum.
  • item 213. [226] Item liber De honore sancte EcclesiecommentaireProbablement à identifier avec le traité de ce titre de Placidus, prieur de Nonantola (vers 1070-1111), œuvre composée dans la mouvance de la réforme grégorienne et qui se situe entre le libelle polémique et la collection canonique ; cf. G.M. Cantarella, « Placido di Nonantola. Un progetto di ideologia », dans : Rivista di storia della chiesa in Italia, 37, 1983, p. 117-142..
  • item 214. [227] Item volumen De explanatione quinque dierumcommentaireIdentification délicate ; il est difficile, malgré le contexte, d’y reconnaître le De quinque potentiis animae sive quinque digressionis cogitationis d’Alain de Lille ; on tend plutôt à penser que le « quinque » ressortirait d’une transcription inexacte d’un chiffre romain. Dans l’hypothèse où le chiffre serait un six, possibilité d’identifier ce texte avec le De operibus sex dierum d’Ernaud de Bonneval (cf. Blooomfield, Incipits, n° 3690). et Ildefonsus De virginitate beate MariecommentaireIldefonsus Toletanus, De virginitate beate Marie (éd. V. Blanco Garcia, San Ildefonso. De virginitate beatae Mariae adversus tres infideles. Historio de su tradicion manuscrita, texto y comentario…, Madrid, 1937 (réimpr. dans la collection : Santos padres espanoles, I, San Ildefonso de Toledo, Madrid 1971..
  • item 215. [228] Item liber Auctoritatum seu dicta Salomonis et sanctorum.
  • item 216. [229] Item liber magistri Alani Contra hereticos Velden[ses] et quedam alia.
  • item 217. [230] Item liber magistri Alani De arte predicandi et liber Quotmodis.
  • item 218. [231] Item liber Comitis in quo sunt expositiones euvangeliorum.
  • item 219. [232] Item Distinctiones AlanicommentaireAlain de Lille, Distinctiones dictionum theologicalium, cf. Stegmüller, Comment., n° 46, I, p. 23..
  • item 220. [233] Item liber Quotmodis magistri Alani.
  • item 221. [234] Item liber Qualitatis celesti patriecommentairePeut-être Emmo de Gellone, De qualitate coelestis patriae ( PL 118, col. 875-958)..
  • item 222. [235] Item Expositio missecommentaireVu le contexte, il pourrait s’agir de l’Epistola quod non est celebrandum bis in die, ou De missae celebratione d’Alain de Lille ? Cf. M. T. d’Alverny, Alain de Lille. Textes inédits, 1965, p. 190-194 et aussi 150-152..
  • item 223. [236] Item liber De conflictu vitiorumcommentairePeut-être le traité très largement diffusé d’Ambroise Autpert, cf. Bloomfield, Incipits, n° 455, éd. Corpus Chritianorum. Continuatio medievalis, t. XXVIIB, p. 907-931. et Sermones de questionibus ecclesiasticis.
  • item 224. [237] Item diverse Epistole YvoniscommentaireYves de Chartres..
  • item 225. [238] Item Lamentationes JheremieapparatJhemie sans tilde glosate.
  • item 226. [239] Item tractatus super librum De celesti JerarchiacommentairePeut-être le commentaire d’Hugues de Saint-Victor ?.
  • item 227. [240] Item liber Gregorii Nazianzeni.
  • item 228. [241] Item Postille sancti Thome super Apistulas PaulicommentaireCf. Stegmüller, Repertorium, n° 8051-8064..
  • item 229. [242] Item Postille fratris Hugonis de Sancto Jacobo super Matheum et LuchamcommentaireHugues de Saint-Cher OP ; cf. Stegmüller, Comment., n° 3717 et 3721..
  • item 230. [243] Item Postille fratris Hugonis de Sanchio super ApocalypsiscommentaireCe commentaire serait l’œuvre d’Hugues de Nevers, l’un des moines qui accueillirent en 1306 à Marseille le spirituel Arnaud de Villeneuve (auteur, lui aussi, d’un commentaire sur l’Apocalypse ; cf. le ms. Vatican Ottoboni lat. 536). Le nom Sanchio serait une variante de Sancy (Sanceius), village à l’est de Nevers. Voir les observations de F. Troncarelli, compte rendu de la « I Trobada internacional d’estudis sobre Arnau de Vilanova », dans : Antonianum, 75, 2000, p. 609-614, en particulier 612-613..
  • item 231. [244] Item Postille domini Hugonis super EvangeliocommentaireIl pourrait s’agir des Allegoriae in Novum Testamentum, apocryphe d’Hugues de Saint-Victor, cf. Stegmüller, Comment., n° 3848 ?.
  • item 232. [245] Item liber Ecclesiastices et De sacramentiscommentaireLe De sacramentis d’Hugues de Saint-Victor, déjà cité à plusieurs reprises supra..
  • item 233. [246] Item liber Quid sit Deus nec angeli quantum homo scire potestcommentaireCorrespondrait à un recueil de questions théologiques anonymes qui n’a pu être identifié..
  • item 234. [247] Item glose super DyodusiumcommentaireUn commentaire sur le Ps. Denys l’Aréopagite..
  • item 235. [248] Item opusculum magistri Ricardi De duodecim patriarchiscommentaireRichard de Saint-Victor, De contemplatione (aussi attesté sous le titre De duodecim patriarchis)..
  • item 236. [249] Item liber Pascasii De corpore ChristicommentaireDe Paschase Radbert ; cf. J.-P. Bouhot, « Extraits du De corpore et sanguine Domini de Pascase Radbert », dans : Recherches Augustiniennes, 12, 1977, p. 119-173..
  • item 237. [250] Item liber De sententiis.
  • item 238. [251] Item liber De sex ordinibus clericorum quos Romanus pontifex secum habet in missacommentaireDans l’hypothèse d’une transcription erronée du chiffre, le titre pourrait correspondre à l’Opusculum de septem ordinibus ecclesiae, correspondant à la 12e lettre apocryphe de saint Jérôme, attribuée également à tort à Faust de Riez (PL 30, col. 148-162)..
  • item 239. [252] Item tractatus brevis De periculis novissimorum temporumcommentaireGuillaume de Saint-Amour, œuvre polémique contre les ordres mendiants composée au milieu du xiiie siècle ; cf . M.M. Dufeil, Guillaume de Saint-Amour et la polémique universitaire parisienne, Paris 1972, passim, en particulier p. 212-253 ; C. Touzellier, « La place du De periculis de Guillaume de Saint-Amour dans les polémiques du xiiie siècle », dans : Revue historique, 156, 1928, p. 69-82. et quedam alia.
  • item 240. [253] Item liber magistri Hugonis De spe et caritatecommentaireHugo de Sancto Victore, De laude caritatis. et etiam quartus liber De oblacionibus domini Justiniani perpetui Augustini.
  • item 241. [254] Item liber JoachimcommentaireProbablement Joachim de Flora, Concordia Veteris ac Novi Testamenti..
  • item 242. [255] Item Sententie magistri Hugonis incipientes : Et multa aliacommentaireAvec toute vraisemblance un apocryphe. L’incipit correspond au début d’une liste d’œuvres de Richard de Saint-Victor..
  • item 243. [256] Item volumen Ylarii De trinitate.
  • item 244. [257] Item Summa magistri Johannis Belleti.
  • item 245. [258] Item liber Bernardi abbatis De concideratione ad Augeniumapparatpour consideratione ad Eugenium papamcommentaireBernard de Clairvaux, De consideratione ad Eugenium papam..
  • item 246. [259] Item Glose super Genesi.
  • item 247. [260] Item liber De miseria hominiscommentairePeut-être Innocent III, De vilitate conditionis humane..
  • item 248. [261] Item et sermones.
  • item 249. [262] Item alique petitiones.
  • item 250. [263] Item De sacramento corporis ChristicommentairePeut-être d’Alger de Liège, moine de Liège puis de Cluny, † 1132-1135, auteur d’un De sacramentis corporis et sanguinis Domini (PL 180, col. 739-854)..
  • item 251. [264] Item Scripta super thelogiam.
  • item 252. [265] Item Caesarius episcopus ArelatensisapparatAlrelat., le premier l corrigé en r super multa.
  • item 253. [266] Item liber Victoris De penitentiacommentaireVictor de Cartenna, évêque africain du ve siècle ; l’attribution à lui de ce traité De penitentia (PL 17, col. 971-1004) remonte à Gennade de Marseille..
  • item 254. [267] Item Mariale de laudibus beate MariecommentaireProbablement le Mariale, poème de Bernard de Morlaix ; cf. Dreves, Analecta hyminica, L, 1907, p. 424-482..
  • item 255. [268] Item Quartus SententiarumcommentairePierre Lombard..
  • item 256. [269] Item volumen Istoriarum Veteris Testamenti in libro Genesis, Istoria et moralitates de creatione mundi.
  • item 257. [270] Item quedam pars Summe decretorum.
  • item 258. [271] Item Primus liber Sententiarum magistri PetricommentairePierre Lombard..
  • item 259. [272] Item textes Biblie completus.
  • item 260. [273] Item Concordantie complete.
  • item 261. [274] Item liber condemplationisapparatpour contemplationis, suite d’une confusion avec condempnationis que sit in Domino et bonitate seu ejus essentiacommentaireLa première partie de ce titre correspond peut-être à Hugo de Sancto Victore, De contemplatione et ejus speciebus ?.
  • item 262. [275] Item liber Novum Testamentum.
  • item 263. [276] Item Ysodorius De summo bono cum Regula beati Benedicti.
  • item 264. [277] Item Omelie Origenis super quinque libris Moysi et super Ezechielem.
  • item 265. [278] Item opera fratris Bonaventura et Hugo De claustro animecommentaireŒuvre d’Hugues de Fouilloy, attribuée dans de nombreux manuscrits à Hugues de Saint-Victor et imprimée sous son nom (PL 176, col. 1017-1182). et quedam alie.
  • item 266. [279] Item Evangelium NichodemicommentaireSoit les Acta Pilati ; voir Z. Izydorczyk, «The Evangelium Nicodemi and its Appendices in Medieval Latin Manuscripts», dans : The Fifteenth Saint Louis Conference on Manuscript Studies. Abstracts of Papers, paru dans Manuscripta, 32, 1988, p. 168 ; G. Philippart, « Fragments palimpsestes latins du Vindobonensis 563 (Ve siècle). Evangile de saint Matthieu, Evangile selon Thomas, Evangile de Nicodème », dans : Analecta Bollandiana, 90, 1972, p. 391-411 ; M. Despineux, « Une version latine palimpseste du Ve siècle de l’Evangile de Nicodème (Vienne, ONB ms. 563) », dans : Scriptorium, 42, 1988, p. 176-183. et Versus Aureli Prudentii.
  • item 267. [280] Item liber Genesis, Exodus, Letviticusapparatpour Leviticus, Numerorum, Deuteronimi, Josue, Regum, Ezechiel, Daniel.
  • item 268. [281] Item libri Sapientiales, ParalipomenonapparatPalaripomeno(n), un r corrigeant le l, Josue, Thobie, Judicum, Esther, Esdre, Actuum Apostolorum, Epistole canonice, Apocalipsis, Epistola Pauli, Euvangelia.
  • item 269. [282] Item liber Antiquatumapparatpour Antiquitatum Josaphi et quatuordecim libriapparatdébut de la troisième partie du rouleau Jheronimi super Ezechiel.
  • item 270. [283] Item Gervasius de miraculis mundi et appellatur Otia imperialiacommentaireGervais de Tilbury, Otia imperialia..
  • item 271. [284] Item liber Genesis et totum Vetus Testamentum.
  • item 272. [285-320] Item volumina sermonum triginta sex, quorum aliqua habent postes, aliqua non, aliqua sunt parva et pauci valoris et omnia volumina vel plurimum sunt antiqua.

Secuntur libri juris.

  • item 273. [321] Primo Aparatus Innocentii quarti.
  • item 274. [322] Item quedam Reportata super jure canonico.
  • item 275. [323] Item Summa Gaufridi super DecretalescommentaireGeoffroy de Trani, Summa super titulis Decretalium..
  • item 276. [324] Item textus librisexti Decretalium.
  • item 277. [325] Item Summa Gaufridi super Decretales.
  • item 278. [326] Item Constitutiones domini Benedicti pape duodecimicommentaireL’article ne correspond pas au ms. Paris, BNF nouv. acq. latines 2296, pourtant un exemplaire de ces constitutions provenant de Saint-Victor, car les incipit et explicit repère cités dans ce dernier document ne sont pas les mêmes que ceux du manuscrit..
  • item 279. [327] Item Textus decretalium.
  • item 280. [328] Item Apparatus magistri Garcie super capitulo CupientiscommentaireJohannes Garcias Hispanus, Apparatus super Decretalibus..
  • item 281. [329] Item Ordo judiciarius domini Egidii commentaireAegidius de Fuscarariis, Ordo judiciarius..
  • item 282. [330] Item Clementine.
  • item 283. [331] Item Statuta provincialia, Collationes ad proponendum coram papa, principibus et aliis diversis personis.
  • item 284. [332] Item libellus Guillelmi de Magoto glosatus super ClementinecommentaireGuillelmus de Mandagoto..
  • item 285. [333] Item textus Decreti.
  • item 286. [334] Item quedam pars Summe domini RogeriicommentaireRogerius, juriste bénéventain, † 1166, auteur d’une Summa codicis, inspirée de l’œuvre d’Irnerius (éd. dans Gaudenzi, Bibliotheca juridica medii aevi, I, 1888, p. 9-174)..
  • item 287. [335] Item Decretales epistole.
  • item 288. [336] Item Summa magistri Stephani super DecretacommentaireIl s’agit peut-être d’Etienne de Tournai († 1203) à qui sont attribuées des gloses sur le Décret de Gratien. Dans cette hypothèse, cet article correspondrait au n° 216 de l’inventaire de la fin du xiie siècle, où cette œuvre d’Etienne de Tournai est citée sous son incipit : « Si duos ad cenam convivas ». Cf. S. Kuttner, Repertorium der Kanonistik, I, 1937, p. 5 et 12. Autre possibilité d’identification, Stephanus Hugoneti, chancelier du légat de Lombardie († vers 1332), qui a été l’auteur d’un Apparat sur les Clémentines cité dans une glose de Jean André, datant d’environ 1324-1330. Cf. S. Kuttner, « The Apostillae of Johannes Andreae on the Clementines », dans Etudes d’histoire du droit canonique dédiées à Gabriel Le Bras, I, 1965, p. 198-199..
  • item 289. [337] Item Glose super una parte Digesti Veteris et super una parte Codicis.
  • item 290. [338] Item liber Institutionum.
  • item 291. [339] Item Decretales antique.
  • item 292. [340] Item volume[n] canonum et quidam sermones.
  • item 293. [341] Item Flores decretorum.
  • item 294. [342] Item Breviarium super toto circulo anni vel dicas Institutiones super officio.
  • item 295. [343] Item domini Innocentii pape tercii Apparatus super expositione misterii altaris et sacramentorum ecclesiasticorumcommentaireInnocentius III papa, ou Lotharius de Segni, De sacro altaris mysterio ; éd. D.W. Wright, A Medieval Commentary on the Mass. Partulae 2-3 and 5-6 of the Missarum Mysteriis (ca 1195) of Cardinal Lothar of Segni (Pope Innocent III), Ann Arbor (Michigan University), 1980..
  • item 296. [344] Item textus Clementinarum.
  • item 297. [345] Item prima pars Summe Ostiensis super primo et secundo libros.
  • item 298. [346] Item secunda pars Summe Ostiensis super tercio, quarto et quinto libros.
  • item 299. [347] Item Clementine glosate.
  • item 300. [348] Item liber Sextus cum Apparatu Johannis Andree.
  • item 301. [349] Item Decretales.
  • item 302. [350] Item Summa domini Trancreti super libros DecretaliumcommentaireTancredus Bononiensis, Summa super Decretales., tractatus domini Hugonis abbatis Bonevallis super Misus estcommentaireL’incipit « Missus est » (Luc, I, 24) correspond peut-être à un sermon, mais on n’en connaît aucun qui soit attribué à Hugues de Bonnevaux. Pour cet abbé cistercien (1120-1194), cf. la notice de Br. Brard, dans : Catholicisme, t. V, 1963, col. 1018-1019 ; M.A. Dimier, « Un office rimé de saint Hugues de Bonnevaux », dans Revue bénédictine, 68, 1958, p. 270-280. A noter également que cet incipit « Missus est » figure dans l’un des manuscrits liturgiques ayant appartenu à l’abbé Gilbert de Cantobre, cf. supra..
  • item 303. [351] Item Epistole Petri Blesensis.
  • item 304. [352] Item Decretales.
  • item 305. [353] Item Decretales.
  • item 306. [354] Item textus Sexti Clementinarum.
  • item 307. [355] Item textus Decretalium.
  • item 308. [356] Item libellus De ordine judiciario composito a domino Ramfredo BeneventanocommentaireRoffred de Bénévente, Ordo judiciarius seu de ordine judiciorum..
  • item 309. [357] Item libellus ejusdem super jure canonico.
  • item 310. [358] Item liber Canonum.
  • item 311. [359] Item CarolascommentaireIdentification difficile, en particulier dans un contexte d’œuvres de droit canon ! D. Williman (p. 233) interprète Carolas au sens de pièces de chanson ou de poésie, mais l’hypothèse ne me semble pas à retenir. Le même titre, sous une forme lègerement différente, Canolas, apparaît dans l’inventaire de 1418, cf. infra. L’attribution ici faite de ce texte à Dionysius permet donc plutôt de penser à la Collectio canonum de Denys le Petit (vie s.) !.
  • item 312. [360] Item prima pars lecture Ostiensis super Decretales.
  • item 313. [361] Item lectura Ostiensis super secundo libro Decretalium.
  • item 314. [362] Item lectura Ostiensis super tertio, quarto et quinto libris Decretalium.
  • item 315. [363] Item libellus Guillelmi de MandatgotocommentaireGuillelmus de Mandagoto († 1321), Libellus de electione facienda.
  • item 316. [364] Item Glose domini Guillelmi Duranti super Constitutionibus domini Gregorii Xmi.
  • item 317. [365] Item Repertorium domini Guillelmi Duranti.
  • item 318. [366] Item Casus Bernardi super Decretalibus commentaireBernardus Compostellanus (milieu du xiiie s.).
  • item 319. [367] Item quedam notabilia super Decreta.
  • item 320. [368] Item Summa magistri Gaufridi super DecretalibuscommentaireGeoffroy de Trani (milieu du xiiie s.)..
  • item 321. [369] Item Brocharda Bartholomei Brixiensis juris canonici.
  • item 322. [370] Item Decretales non glosate.
  • item 323. [371] Item quedam scripta super jure canonico.
  • item 324. [372] Itemapparatitem répété deux fois : en fin et en début de ligne textus Autenticorum.
  • item 325. [373] Item Gesta Julii imperatoriscommentaireOuvrage déjà cité dans le catalogue de la fin du xiie siècle ; peut-être à identifier avec l’Opusculum de Julius Exuperantius, historien du ve siècle qui a utilisé Salluste ? Cf. N. Zorzetti, Julii Exuperantii Opusculum, Leipzig, 1982..
  • item 326. [374] Item Cannones antiqui et apostolicorum.
  • item 327. [375] Item Acta sinodalia.
  • item 328. [376] Item liber qui dicitur BrocarduscommentaireSans doute Burchardus Wormatiensis, canoniste († 1025)..
  • item 329. [377] Item liber canonum antiquorum.
  • item 330. [378] Item AuroracommentaireDe Pierre Riga..
  • item 331. [379] Item Expositio Ismarardus super Regulam sancti BenedicticommentaireSmaragde de Saint-Mihiel..
  • item 332. [380] Item Glose super Epistolis Pauli.
  • item 333. [381] Item Decretales bene glosate.
  • item 334. [382] Item Rosarium super DecretocommentaireDe Guido de Baysio..
  • item 335. [383] Item Decretum bonum et bene glosatum.
  • item 336. [384] Item Apparatus Innocencii quarti super Decretales (?) bene glosatus et bonus.
  • item 337. [385] Item Sextus et Clementinas cum apparatu Johannis Andree pulcri.
  • item 338. [386] Item Summa OstiensiscommentaireHenricus de Segusia (Ostiensis), Summa copiosa seu Speculum..
  • item 339. [387] Item Specculum domini Guillelmi DuranticommentaireGuillelmus Duranti, Speculum judiciale..
  • item 340. [388] Item Seneca De beneficiis et De clementia ad Neronem et Epistole ad PaulumcommentaireLes Epistolae ad Paulum sont apocryphes..
  • item 341. [389] Item Decretum vetus male glosatum.
  • item 342. [390] Item Digestum novum.
  • item 343. [391] Item Summa magistri Gaufridi super DecretalescommentaireGeoffroy de Trani, cf. supra..
  • item 344. [392] Item Summa Johannis de Blanosco, Item Specculum legatorum compilatum a domino Guillelmo DuranticommentaireCorrespond au Speculum judiciale, déjà cité supra ?, Item Summa que vocatur Gemma composita a Bonaguida juris professorecommentaireBonaguida de Arezzo, professeur de droit, avocat à la Curie romaine sous Innocent IV, auteur notamment d’une Gemma seu Margarita Decretalium, soit un index ou table des matières des Décrétales., Item libellus super jure canonico composito a domino Gaufrido BononensiscommentaireL’attribution de cet ouvrage de droit canon à Gaufridus Bononiensis dérive ici probablement d’une confusion entre ce dernier (en réalité Geoffroi de Vinsauf, auteur d’une Summa dictaminis) et Geoffroy de Trani !, Item CompostolanuscommentaireBernard Compostellanus (seu de Parma)., Item Constitutiones Innocentii quarti et Gregorii nonicommentaireLes articles qui précèdent étaient réunis en un seul volume, comme le prouve le catalogue de 1418, n° 40 ; cf. infra..
  • item 345. [393] Item Apparatus Guillelmi de Montelaudono super Clementinis et Sacramentarii ejusdemcommentaireLe deuxième titre correspond au Sacramentale de Guillaume de Montlaudun..
  • item 346. [394] Item Glose Compostellani super primo libro Decretalium. Item Summa Johannis Andree super quarto libroapparatdibro, d corrigé en l Decretalium. Item Repertorium domini Guillelmi Duranti. Item Repertorium seu Summula Guidonis de Collomedio super Innocentio quartocommentaireGuido de Collemedio, canoniste († 1306). Le fait que les quatre titres détaillés dans cet item étaient réunis en un seul volume se déduit de la correspondance avec le catalogue de 1418 (v. à ce dernier, le n° 31)..
  • item 347. [395] Item Summa magistri Johannis lectoris de ordine Predicatorum de quibusdam additionibus et questionibus super Summam confessorumcommentaireJohannes de Friburgo, Summa confessorum ; cf. SOPMA, n° 2344..
  • item 348. [396] Item tabula super Summam confessorum.
  • item 349. [397] Item liber InstitutionumcommentairePeut-être Justinianus imperator, déjà cité dans le catalogue de la fin du xiie siècle (ajout concernant les livres donnés par Guillaume Ribot)..
  • item 350. [398] Item Decretum cum glossis.
  • item 351. [399] Item Decretales bene glosate.
  • item 352. [400] Item Apparatus Dini super titulo De regulis juriscommentaireDinus de Mugello, juriste bolonais († 1298)..
  • item 353. [401] Item Apparatus domini Archidiaconi superapparatsuit super répété libro primo DecretaliumcommentaireGuido de Baysio (seu Archidiaconus)..
  • item 354. [402] Item quedam Summa super libro feudorum.
  • item 355. [403] Item et textus.
  • item 356. [404] Item libellus domini Guillelmi de Mandagoto super electionibus et libellus domini PillericommentaireLe deuxième titre correspond probablement à Pileus Medicinensis, civiliste bolonais († au début du xiiie s.)..
  • item 357. [405] Item textus Digeste nove.
  • item 358. [406] Item textus libri Institutionum. [407] Item preludia et deffensiones domini Imberti de BonecursiicommentaireHubertus (seu Gilbertus) de Bonacursi, juriste bolonais, élève d’Asso. Cf. Savigny, Geschichte, t. V, p. 148-150..
  • item 359. [408] Item Rationale domini Guillelmi Duranti. [409] Item Hugo super DecretocommentaireSans doute Huguccio Pisanus († 1210)..
  • item 360. [410] Item liber libellorum de ordine judiciario composito a domino Bernardo de BeneventanocommentairePeut-être un commentaire sur le Libellus de ordine judiciorum de Roffredus de Benevento..
  • item 361. [411] Item Leges gestorumcommentaireCorrespond très probablement aux Leges Gothorum mentionnées dans l’inventaire de la fin du xiie siècle (v. M 157) et dans celui de 1410, au n° 143..
  • item 362. [412] Item Decreta antiqua et quedam Constitutiones sanctorum Patrum.
  • item 363. [413] Item quedam Decreta antiqua.
  • item 364. [414] Item Leges romane antique.
  • item 365. [415] Item Repertorium domini Berengarii episcopi BiterrensiscommentaireBerengarius Fredoli, episcopus Biterrensis, Inventarium juris canonici seu Repertorium speculatoris..
  • item 366. [416] Item quedam Constitutiones antique Innocentii quarti.
  • item 367. [417] Item Cronice.
  • item 368. [418] Item Formularium notariorum.
  • item 369. [419] Item quedam scripta et reportata de jure civili.
  • item 370. [420] Item liber quartarum et transcripta quorumdam privilegiorum.
  • item 371. [421] Item transcriptum privilegiorum et quedam instrumenta prioratum monasterii.

Sequitur de libris ecclesie.

  • item 372. [422-423] Primo Breviarium notatum in duobus voluminibus et est cappelle sancti Anthonii.
  • item 373. [424] Item Breviaria notata et completa quasi de novis.
  • item 374. [425-426] Item duo Breviaria sine nota quorum unum est magnum et aliud parvum.
  • item 375. [427-429] Item Breviaria unum in tribus voluminibus cujus prima pars in qua est Psalterium et est in capitulo incathenataapparatinthenata.
  • item 376. [430-433] Item quatuor breviaria multum antiqua de antiqua nota magni voluminibus.
  • item 377. [434] Item quoddam Breviarium antiquum sine postibus incompletum.
  • item 378. [435] Item aliud Breviarium oblongum notatum antiquissimum et incompletum.
  • item 379. [436] Item Pontificale et liber attendendiapparatsans doute pour accedendi ? ad ordines.
  • item 380. [437-441] Item quinque libri vocati Ordinarii.
  • item 381. [442] Item de diversis agendis in ecclesia et festivitatibus sanctorum.
  • item 382. [443] Item Epistole et Euvangelia in uno volumine de littera antiqua.
  • item 383. [444-447] Item quatuor volumina Legendariorum antiquorum.
  • item 384. [448-449] Item Collectanei antiqui II.
  • item 385. [450-453] Item quatuor Institutiones antique.
  • item 386. [454-465] Item libri diversi cantus antiqui duodecim.
  • item 387. [466-478] Item Missalia antiqua tresdecim sine officiis et quedam sunt imperfecta.
  • item 388. [479-480] Item liber Papie in duobus voluminibuscommentairePapias (v. 1053), Elementarium doctrinae rudimentum..
  • item 389. [481] Item Catholicon pulchercommentaireDe Johannes Balbi de Gênes. Ce volume correspondait peut-être à l’exemplaire du Catholicon offert à l’abbaye par l’abbé Gilbert de Cantobre en 1349 ?.
  • item 390. [482] Item Brito super expositiones vocabulorumcommentaireGuillelmus Brito, Expositio vocabulorum Bibliae..
  • item 391. [483] Item Naturalis philosophia et MetaphysicacommentaireSans doute d’Aristote ?.
  • item 392. [484] Item liber Martialis Cappelle cum glosiscommentaireMartianus Capella, De nuptiis Philologiae et Mercurii..
  • item 393. [485] Item aliqui libri De medicina et Logica et De gramatica et alique expo/apparatdébut de la troisième partie du rouleausitiones super eis.

In armario claustri.

  • item 394. [486-489] Item quattuor volumina que vocantur de GardanacommentaireLivres offerts par Guillelmus de Gardana, ancien prieur de Saint-Victor. La mention figure dans l’inventaire de la fin du xiie siècle, cf. supra : « Quattuor volumina que attulit Guillelmus de Gardana in quibus continetur Vetus Testamentum ». in quibus sunt Sermones qui leguntur in reffectorio.
  • item 395. [490] Item Cassianus De institutis monachorum et Collationes Patrum.
  • item 396. [491] Item Legendarium in ubi sunt multi sermones qui leguntur in collationibus in principiis sollempnitatibus.
  • item 397. [492] Item Legendarium beate Marie.
  • item 398. [493] Item Exortationes sanctorum Patrum.
  • item 399. [494] Item Dyadema monachorumcommentaireDe Smaragde de Saint-Mihiel..
  • item 400. [495] Item liber Prosperi De vita activa atque contemplativacommentairePs. Prosper Aquitanus, en réalité de Julien Pomère (ve s.)..
  • item 401. [496] Item liber DyalogorumcommentaireDe Grégoire le Grand..
  • item 402. [497] Item liber De miraculis beati VictoriscommentairePour les récits hagiographiques de saint Victor de Marseille cf. J.C. Moulinier, Saint Victor de Marseille. Le récit de sa passion, Città del Vaticano, 1995 (avec un répertoire de manuscrits conservés dont aucun ne semble toutefois provenir de manière sûre de Saint-Victor de Marseille)..
  • item 403. [498] Item tractatus De vitiis.
  • item 404. [499] Item Dyadema monachorumcommentaireSmaragde de Saint-Mihiel..
  • item 405. [500] Item liber De animalibus et proprietatibus eorumdemcommentaireSans doute un extrait de Barthélémy l’Anglais, De proprietatibus rerum..
  • item 406. [501] Item liber magistri Hugonis De edifficatione claustri materialiscommentaireEn réalité Hugo de Folieto, De claustro animae (le titre du deuxième livre est De aedificatione claustri)..
  • item 407. [502] Item que sit vite contemplative proprietascommentairePeut-être un extrait du De vita contemplativa de Julien Pomère, déjà cité supra ? et alia diversa.
  • item 408. [503] Item quidam liber Sermonum et in fine libri quedam eruditiones valde bone.
  • item 409. [504] Item quartus liber Sententie.
  • item 410. [505] Item liber de medicina vocatus MatercommentaireTitre attesté pour certains glossaires, y compris d’argument scientifique ; je me permets de renvoyer à mon étude « Les glossaires et les dictionnaires dans les bibliothèques médiévales », dans : Les manuscrits des lexiques et des glossaires de l’Antiquité tardive à la fin du Moyen Age (Actes du colloque d’Erice, 23-30 septembre 1994), éd. J. Hamesse, Louvain la Neuve 1996, en particulier p. 196..
  • item 411. [506] Item Expositio super ApocalipsimcommentaireVu le contexte et la proximité avec une œuvre de médecine, peut-être pourrait-il s’agir du Commentaire sur l’Apocalypse d’Arnaud de Villeneuve ? Cf. F. Stegmüller, Repertorium, p. 132-133 ; J. Carreras Artau, « L’Expositio super Apocalypsi d’Arnau de Vilanova : autenticita, dat i lloc de composicio’ », dans : Estudis romanics, 8, 1961 (paru en 1966), p. 49-55..
  • item 412. [507] Item glose Dyonisii super libro de GezarchiiscommentairePeut-être le commentaire d’Hugues de Saint-Victor sur le De caelesti hierarchia du Ps. Denys l’Aréopagite..
  • item 413. [508] Item Cassus breves Digesti veteris et Infortiate.
  • item 414. [509] Item Erbolarius.
  • item 415. [510] Item liber extractionum de Talmut libro quodam Judeorum.
  • item 416. [511] Item liber valde bonus De eruditione religiosorumcommentairePeut-être Guillelmus Peraldus, De eruditione religiosorum libri tres (SOPMA, n° 1625)..
  • item 417. [512] Item liber De vita contemplativa edita a Johanne quodam monachocommentaireCe titre pourrait encore une fois correspondre au De vita contemplativa de Julien Pomère ? On explique mal cependant l’attribution à ce Johannes monachus. Peut-être pourrait-il s’agir de Johannes Lemovicensis (moine de Clairvaux), (1208-1218), auteur d’un De silentio religionis ? Pour cet auteur, cf. Glorieux, Répertoire, II, n° 361b..
  • item 418. [513] Item Summa libri Quarti Sententiarum.
  • item 419. [514] Item liber Sintilario ubi sunt multa bona dictacommentaireDefensor Locogiacensis, Liber scintillarum, ouvrage parfois attribué, à tort, à Bède le Vénérable, cf. également infra..
  • item 420. [515] Item liber quorundam Sermonum.
  • item 421. [516] Item Sintillario (?) venerabili Bede diversarum sententiarumcommentaireOn retrouve dans cet article l’attribution à Bède du Liber scintillarum ; cf. la note précédente..
  • item 422. [517] Item expositiones Exodi et Genesis et De creatione primi hominiscommentairePeut-être Drogon, évêque d’Ostie (+ 1138), De creatione et redemptione primi hominis. et Questiones de incarnatione VerbicommentairePeut-être un extrait du De sacramentis christianae fidei d’Hugues de Saint-Victor, dont l’un des titres attestés est : De sacramentis christianae fidei et incarnatione Verbi (cf. Goy, Überlieferung, 134 et 133). Mais il pourrait également s’agir d’extraits du De incarnatione Verbi d’Ambroise de Milan ? et LapidariuscommentaireCorrespond au Liber lapidum de Marbode de Rennes ? et quedam alia et interpressuras (?) et de Sibilla.
  • item 423. [518] Item De miseria hominiscommentaireProbablement d’Innocent III (Lothaire de Segni), De miseria humanae conditionis seu De miseria hominum..
  • item 424. [519] Item Vita sancti Gregorii et sancti Mauri.
  • item 425. [520-523] Item quatuor volumina Legendariorum que leguntur in choro continue tam in yeme quam in estate.
  • item 426. [524-527] Item quatuor volumina Responsoriorum in quibus addiscitur juvenes et pueri.
  • item 427. [528-529] Item duo volumina Officiariorum antiquorum.
  • item 428. [530-531] Item duo volumina Regule sancti Benedicti.

Et incontinenti venerabilis vir dominus Petrus Ganon sacrista predicti monasterii confessus fuit prefato suo almarario se habuisse pro usu ecclesie omnes libros infrascriptos in sua custodia et comanda quamquam dictus dominus almararius tam supra quam infrascriptos a predicto conventu confessus fuerit habuisse realiter et de facto.

In ecclesia.

  • item 429. [532] Item unum Responsorium novum feriale totius anni.
  • item 430. [533] Item alium Responsorium novum sanctoriale totius anni.
  • item 431. [534-535] Item duo Officiaria quasi nova completa.
  • item 432. [536-537] Item alia duo Officiaria antiqua incompleta.
  • item 433. [538] Item aliud Officiarium tenuum quasi novum completum.
  • item 434. [539] Item liber Cantus in quo dicitur Responsa et Alleluia in missa.
  • item 435. [540] Item liber Cantus in quo sunt primi versus Ymnorum notati.
  • item 436. [541] Item unum Psalterium valde bonum.
  • item 437. [542] Item liber Collectorium.
  • item 438. [543] Item unum Ordinarium.
  • item 439. [544] Item unum Officiarium quasi novum incompletum ubi sunt misse aliquarum festivitatum et alique prosse.
  • item 440. [545] Item unum Missale valde bonum et bene notatum quod fuit domini Guillelmi de Contobre bone memorie, quod incipit in secundo folio //fructum scitis quantum prope est estas et finit in penultimo omnium delictorum macula cave//.
  • item 441. [546] Item aliud Missale bonum sine nota satis magni voluminis quod incipit in secundo folio //ne forte ipse esses Christus et finit in penultimo interventionem apud tuam clementiam//.
  • item 442. [547] Item aliud Missale bonum notatum de cappella Sancti Anthonii quod incipit in secundo folio //tota (pp) magna et magestate et finit in penultimo ne cum sanctis tuis in eternum//.
  • item 443. [548] Item aliud Missale bene notatum quod fuit domini RatheriicommentaireL’abbé Ratier de Lénac. bone memorie quod incipit in secundo folio //nam virtutes celorum mo et finit in penultimum marthia mirantur//.
  • item 444. [549] Item aliud Missale novum quod fuitapparatquod incipit en lieu de quod fuit domini DragoneticommentaireCe personnage correspond peut-être à Dragonetus, évêque de Gap (+ 1348), voir Gallia Christiana, I, col. 467., quod incipit in secundo folioapparatl’item s’arrête ici, pas de mention de l’incipit repère.
  • item 445. [550] Item aliud Missale bonum sine nota in parvo volumine quod fuit reverendi in Christo patris Pontii Dei gratia monasterii Montis Majoris quod incipit in secundo folio //ad nostram doctrinam scripta sunt et finit in penultimo Maria Dei genitricem et//.
  • item 446. [551] Item aliud Missale bonum sine nota in satis magno volumine quod incipit in secundo folio //o et pace in trado ut habundetis et finit in penultimo emissiones tue paradisus via//.
  • item 447. [552] Item aliud Missale quasi antiquum quod incipit in secundo folio //dates ad suum sanant et finit in penultimo mortuus esse et resurre//.

De quibus omnibus universis et singulis supradictis quelibet ipsarum partium fieri sibi postularunt publicum et publico tot quot habere voluit instrumentum et instrumenta per me notarium infrascriptum unius et consimilis tenoris que sine necesse fuerint possint dictari, corrigi, reffici et emendari semel et pluries dictamen cujuslibet sapientis vel sapientum addendo vel diminuendo clausulas juris et facti licet instrumentum seu instrumenta esset seu essent extractum seu extracta in publicam formam vel non seu in judicio productum seu producta vel non tamen (?) sulum facti in aliquo non mutata. Et donec omnia universa et singula in hoc instrumento publico contenta plenissime obtineant firmitate et vim in futurum et concernentur illessa irrevocabiliter ac etiam inconcussa.

Acta fuerunt hec omnia et singulaapparatsincula supradicta Massilie in dicto monasterio Sancti Victoris, in claustro, in presentia et testimonio Anthonii Guigonis, Johannis Rostanni, Ludovici Gaufridi et Johannis de Larmora de Massilia testium ad premissa simul vocatorum et rogatorum.

apparatla souscription qui suit est d’une autre mainEgo vero Johannes de Thama civis et habitator Massilie apostolica et reginali auctoritate notarius publicus constitutus qui in premissis omnibus universis et singulis dum sit ut premittitur agerentur et fierent una cum prenominatis testibus presens interfui, eaque sic fieri vidi et audivi, notamque inde scripsi et recitavi et requisitus et rogatus de predictis hoc publicum instrumentumapparatdans l’interligne tt, marquant au début et à la fin l’insertion du passage suivant, derniers mot de l’acte : propria manu subscripsi more solito signavi, in fide in testimonium omnium premissorum scribi feci, occupatus aliis negociis juxta potestatem michi super hiis concessam per manum magistri Gregorii Arnaud notarii publici et hic me propria manu subscripsi more solito signavi, in fide in testimonium omnium premissorum [ST].

Apparat :

a. De Uteronomii, ici et infra | b. Paralipome(n)us | c. concensu pour consensu ; auvangelistarum pour euvangelistarum | d. sic pour presciencia | e. sic pour Enchiridion, Encheridom avec i suscrit sur o | f. Moralibus | g. Idorus | h. Jer(usa)l(e)m | i. Honorius pour Orosius | j. carvenis ? avec un v exponctué | k. pour persecucionis | l. Johenimi avec tilde sur Johe ici et infra | m. pour Grisostomi | n. pour exemplorum | o. début de la deuxième partie du rouleau | p. Genesii | q. R(aymun)di ici et infra | r. liber Astrolabii souligné | s. de liber à continentur souligné | t. pour cantica | u. Ania(nensis) | v. pour Viaticum | w. sperituali | x. Apistolas pour Epistolas, ici et infra | y. Jhemie sans tilde | z. pour consideratione ad Eugenium | aa. Alrelat., le premier l corrigé en r | ab. pour contemplationis, suite d’une confusion avec condempnationis | ac. pour Leviticus | ad. Palaripomeno(n), un r corrigeant le l | ae. pour Antiquitatum | af. début de la troisième partie du rouleau | ag. item répété deux fois : en fin et en début de ligne | ah. dibro, d corrigé en l | ai. suit super répété | aj. inthenata | ak. sans doute pour accedendi ? | al. début de la troisième partie du rouleau | am. quod incipit en lieu de quod fuit | an. l’item s’arrête ici, pas de mention de l’incipit repère | ao. sincula | ap. la souscription qui suit est d’une autre main | aq. dans l’interligne tt, marquant au début et à la fin l’insertion du passage suivant, derniers mot de l’acte : propria manu subscripsi more solito signavi, in fide in testimonium omnium premissorum | 

Commentaires :

1. Probablement Petrus Cantor Parisiensis, Summa que dicitur Abel.

2. Robertus Bacon O.P. († 1248), Tractatus in Psalterium (Stegmüller, n° 7363 ; SOPMA, n° 3488).

3. Bruno d’Asti, Expositio in Psalmos.

4. Recueil qui se retrouvera dans l’inventaire de 1418 ; le deuxième traité est d’Isidore de Séville ou d’Amalaire de Trèves ?

5. La deuxième partie du titre (questions de Bozon et réponses) correspond peut-être à des extraits du Cur Deus homo d’Anselme de Cantorbéry, œuvre consistant en un dialogue entre saint Anselme et Bozon le Sage, abbé du Bec († 1136) ; cf. PL 158, col. 359-452.

6. De presentia Dei ad Dardanum (ep. 187).

7. Sans doute les épîtres n° 166 et 167, adressées à saint Jérôme.

8. L’extrait cité correspond peut-être au livre XXVII, chap. XXV,47-48 ? (« Qui in manu omnium hominum signat, ut noverint singuli opera sua ») ; cf. S. Gregorii Magni Moralia in Job, éd. M. Adriaen, t. III, Turnhout 1985, p. 1366-1368 (Corpus christianorum. Series latina, t. CXLIIIb).

9. Probablement d’Eugippius.

10. Aelredus Rievallensis, De Jesu puero duodeno seu de infantia Jesus.

11. Correspond sans doute à Paulin d’Aquilée, Liber exhortationis ad quemdam comitem.

12. D’après la correspondance avec le catalogue de la fin du xiie siècle (M, n° 251), il faut interpréter cette deuxième partie du titre par : Catonis.

13. Peut-être d’Adso Dervensis ?

14. Pour un texte anonyme du xe siècle cité sous ce titre (Altercatio ecclesie contra synagogam), cf. Index scriptorum novus Mediae Latinitatis ab anno DCCC usque ad annum MCC, Hafniae 1973.

15. Paschase Radbert.

16. Hugues de Saint-Cher (ouvrage attribué à Hugues de Saint-Victor dans de nombreux manuscrits).

17. « Abstinentia » correspond probablement au début d’un dictionnaire de prédication ; mais il pourrait également s’agir d’une partie des Sententie d’Isidore de Séville, dont le IIe livre est transmis sous le titre de De abstinentia.

18. Johannes Vallensis (maître en théologie, †vers 1303), Ordinarium seu Alphabetum vitae religiosae. Cf. Glorieux, Répertoire, n° 322e.

19. Hugues de Saint-Victor.

20. Probablement le Chronicon Eusebii de saint Jérôme ? Ed. J.K. Fotheringham, Eusebii Pamphili Chronici…, Londres, 1923 ; v. également R. Helm, Eusebius Caesariensis. Werke, 2e éd., t. 7 : Die Chronik des Hieronymus. Hieronymi Chronicon…, Berlin 1956.

21. Probablement de Victor Vitensis, œuvre déjà attestée dans le catalogue de la fin du xiie siècle (cf. M 160).

22. Ce traité est apocryphe ; il correspond sans doute au De duodecim patriarchis de Richard de Saint-Victor. Moins probable l’identification avec l’Expositio orationis dominicae (parfois attribuée à Hugues de Saint-Victor) et dont la première partie porte le titre De septem petitionibus.

23. Samucum à interpréter comme Savinianum ; titre correspondant à l’Epistula Hieronymi ad Savinianum de penitentia agenda (voir l’inventaire de 1418).

24. Honorius Augustodunensis, De cognitione verae vitae quae est Deus, attribué à saint Jérôme parfois sous le titre De vitiis et virtutibus (Lambert, Bibliotheca hieronymiana manuscripta, 521).

25. Pas de sermon de ce titre parmi les sermons d’Innocent III, ou Lotharius Segni.

26. Amalaire de Trèves ou Bruno d’Asti.

27. Ps. Denys l’Aréopagite.

28. Œuvre déjà citée dans l’inventaire de la fin du xiie siècle, peut-être à identifier avec Rupertus de Deutz, In Cantica Canticorum, dont l’incipit est : « Qui contra hominem similem sibi luctatur… », en ce cas, « Henricum » serait une lecture erronée pour « hominem ». Autre possibilité, ce Contra Henricum pourrait correspondre au court traité Contra Henricum scismaticum et hereticum. Ce traité de controverse, adressé à l’hérésiarque Henri de Lausanne, qui daterait d’entre 1117 et 1135, est cependant attribué, par les rares manuscrits qui en ont été conservé, à un moine nommé Guillaume (Pour cette attribution, et la bibliographie afférente, cf. supra, M 184). Reste en ce cas à expliquer l’attribution à ce maître Robert, attribution qui, sans doute à la suite de ce catalogue, est reprise tous les autres catalogues de la bibliothèque de Saint-Victor. Ne pourrait-on pas supposer que ce maître Robert était un possesseur ?

29. Très probablement un apocryphe d’Hugues de Saint-Victor, qui a souvent circulé comme œuvre anonyme.

30. Correspond probablement aux épîtres écrites par Cirillus et d’autres évêques pour combattre l’hérésie nestorienne, traduites par Marius Mercator (PL 48, col. 801-817 et 831-841) ou bien il s’agit des Cyrilli archiepiscopi Alexandrini epistolae tres oecumenicae ? (éd. P.E. Pusey, Bruxelles, 1965). Autre possibilité : Johannes Diaconus, Commentum in Leviticum (incipit : «Sanctus Cirillus in expositione Levitici…») ; cf. Stegmüller, Repertorium biblicum, t. II, n° 4430.

31. De quattuor voluntatibus Christi d’Hugues de Saint-Victor (Goy, Überlieferung, p. 172).

32. Peut-être un recueil à l’usage des ecclésiastiques ?

33. Sans doute Johannes Cassianus, De incarnatione Domini contra Nestorium (PL 50, col. 9-272).

34. Ps. Athanasius, Disputatio fidei contra Arrium.

35. Claudius Taurinensis, Expositio in Leviticum, précédée d’une lettre à Theodemirum, abbé de Psalmodi (PL 104, col. 615-620).

36. Peut-être les épîtres apocryphes attribuées au pape Clément I (transmises au début de la collection des Décrétales du Ps. Isidore) ; Déjà citées supra. Ed. P. Hinschius, Decretales Pseudo-isidorianae, Leipzig, 1863, p. 30-66.

37. Cf. supra.

38. Ennodius, évêque de Pavie († 521), Epistolae.

39. Probablement les Epîtres d’Hildebert de Lavardin ; cf. A. Dieudonné, « Hildebert de Lavardin, évêque du Mans, archevêque de Tours (1056-1133) », dans : Revue historique et archéologique du Maine, 1896, p. 51 et 1897, p. 379.

40. Guigo I Carthusiensis, Vita sancti Hugonis episcopi Gratianopolitani, précédée d’une Epistula Innocentii II pape (PL 153, col. 761-784).

41. Innocentius III papa (Lotharius de Segni), De sacro altaris mysterio ; éd. D.W. Wright, A Medieval Commentary on the Mass. Partulae 2-3 and 5-6 of the Miassarum Mysteriis (ca 1195) of Cardinal Lothar of Segni (Pope Innocent III), Ann Arbor (Michigan University), 1980.

42. Edition et liste de manuscrits conservés par D. Bouthillier, Petri Cluniacensis abbatis de miraculis libri duo, Turnhout (Brepols), 1988, p. 132-187 (Corpus christianorum. Continuatio medievalis, 83).

43. Gilbert de la Porrée, In Quicumque ; cf. Stegmüller, Repertorium biblicum, n° 2530.

44. Honorius Augustodunensis.

45. Sans doute Laurentius de Aquilegia, Ars dictaminis.

46. Peut-être un extrait du De proprietatibus rerum de Barthélemy l’Anglais ?

47. Raymond de Peñafort.

48. Sans doute les Sermons de Johannes Halgrinus de Abbatisvilla.

49. L’Historia scholastica de Pierre Comestor.

50. Identification délicate ; il ne s’agit pas de Guillaume d’Auxerre, qui n’a pas commenté la Genèse.

51. Correspond peut-être à la Formula honestae vitae de Martin de Braga (attestée également sous le titre De quattuor virtutibus) ?

52. Probablement de Gilles de Rome († 1316).

53. Pour les récits hagiographiques de saint Victor de Marseille cf. J.C. Moulinier, Saint Victor de Marseille. Le récit de sa passion, Città del Vaticano, 1995 (avec un répertoire de manuscrits conservés dont aucun ne semble toutefois provenir de manière sûre de Saint-Victor de Marseille).

54. Ce De caritate Dei correspond peut-être au De amicitia christiana de Pïerre de Blois, également attesté sous le titre De caritate Dei ac proximi ?

55. Vu le contexte, il s’agit peut-être d’un extrait du livre II des Sententiae d’Isidore de Séville, qui porte ce titre De abstinentia.

56. Isidore de Séville, De fide catholica contra Judaeos (précédé d’une épître à sa sœur Florentia) (PL 83, col. 449-538).

57. Probablement Pierre le Vénérable (1092-1156), Liber contra sectam sive haeresim Saracenorum.

58. En réalité de Gennade.

59. Defensor de Ligugé.

60. Recueil de questions théologiques qui se retrouve également dans l’inventaire de 1418 (cf. n° 385).

61. Cet item et le suivant correspondent à des œuvres d’Alexandre de Halés, OFM.

62. Ces deux ouvrages étaient réunis en un seul volume comme le prouve le catalogue de 1418, cf. infra, à ce catalogue, n° 232.

63. Liber soliloquiorum vel Synonima, d’Isidore de Séville.

64. Apocryphe d’Isidore de Séville.

65. Richard de Saint-Victor.

66. Guillaume d’Auxerre († 1231), Summa aurea super Sententias.

67. Johannes Halgrinus de Abbatisvilla († 1237), Summa sermonum.

68. Probablement Petrus Cantor Parisiensis, Summa que dicitur Abel.

69. Johannes Halgrinus de Abbatisvilla.

70. Yvo Carnotensis, Epistulae (inc. : « Reverendissimo patri patrum Urbano fidelissimus servus eius Yvo Carnotensis… » ).

71. Alain de Lille, Liber qui dicitur Quotmodis.

72. Alain de Lille, Quadripartitum contra hereticos ad principem Montispessulani (traité contre les Cathares et les Vaudois, composé vers 1185-1195).

73. Probablement à identifier avec le traité de ce titre de Placidus, prieur de Nonantola (vers 1070-1111), œuvre composée dans la mouvance de la réforme grégorienne et qui se situe entre le libelle polémique et la collection canonique ; cf. G.M. Cantarella, « Placido di Nonantola. Un progetto di ideologia », dans : Rivista di storia della chiesa in Italia, 37, 1983, p. 117-142.

74. Identification délicate ; il est difficile, malgré le contexte, d’y reconnaître le De quinque potentiis animae sive quinque digressionis cogitationis d’Alain de Lille ; on tend plutôt à penser que le « quinque » ressortirait d’une transcription inexacte d’un chiffre romain. Dans l’hypothèse où le chiffre serait un six, possibilité d’identifier ce texte avec le De operibus sex dierum d’Ernaud de Bonneval (cf. Blooomfield, Incipits, n° 3690).

75. Ildefonsus Toletanus, De virginitate beate Marie (éd. V. Blanco Garcia, San Ildefonso. De virginitate beatae Mariae adversus tres infideles. Historio de su tradicion manuscrita, texto y comentario…, Madrid, 1937 (réimpr. dans la collection : Santos padres espanoles, I, San Ildefonso de Toledo, Madrid 1971.

76. Alain de Lille, Distinctiones dictionum theologicalium, cf. Stegmüller, Comment., n° 46, I, p. 23.

77. Peut-être Emmo de Gellone, De qualitate coelestis patriae ( PL 118, col. 875-958).

78. Vu le contexte, il pourrait s’agir de l’Epistola quod non est celebrandum bis in die, ou De missae celebratione d’Alain de Lille ? Cf. M. T. d’Alverny, Alain de Lille. Textes inédits, 1965, p. 190-194 et aussi 150-152.

79. Peut-être le traité très largement diffusé d’Ambroise Autpert, cf. Bloomfield, Incipits, n° 455, éd. Corpus Chritianorum. Continuatio medievalis, t. XXVIIB, p. 907-931.

80. Yves de Chartres.

81. Peut-être le commentaire d’Hugues de Saint-Victor ?

82. Cf. Stegmüller, Repertorium, n° 8051-8064.

83. Hugues de Saint-Cher OP ; cf. Stegmüller, Comment., n° 3717 et 3721.

84. Ce commentaire serait l’œuvre d’Hugues de Nevers, l’un des moines qui accueillirent en 1306 à Marseille le spirituel Arnaud de Villeneuve (auteur, lui aussi, d’un commentaire sur l’Apocalypse ; cf. le ms. Vatican Ottoboni lat. 536). Le nom Sanchio serait une variante de Sancy (Sanceius), village à l’est de Nevers. Voir les observations de F. Troncarelli, compte rendu de la « I Trobada internacional d’estudis sobre Arnau de Vilanova », dans : Antonianum, 75, 2000, p. 609-614, en particulier 612-613.

85. Il pourrait s’agir des Allegoriae in Novum Testamentum, apocryphe d’Hugues de Saint-Victor, cf. Stegmüller, Comment., n° 3848 ?

86. Le De sacramentis d’Hugues de Saint-Victor, déjà cité à plusieurs reprises supra.

87. Correspondrait à un recueil de questions théologiques anonymes qui n’a pu être identifié.

88. Un commentaire sur le Ps. Denys l’Aréopagite.

89. Richard de Saint-Victor, De contemplatione (aussi attesté sous le titre De duodecim patriarchis).

90. De Paschase Radbert ; cf. J.-P. Bouhot, « Extraits du De corpore et sanguine Domini de Pascase Radbert », dans : Recherches Augustiniennes, 12, 1977, p. 119-173.

91. Dans l’hypothèse d’une transcription erronée du chiffre, le titre pourrait correspondre à l’Opusculum de septem ordinibus ecclesiae, correspondant à la 12e lettre apocryphe de saint Jérôme, attribuée également à tort à Faust de Riez (PL 30, col. 148-162).

92. Guillaume de Saint-Amour, œuvre polémique contre les ordres mendiants composée au milieu du xiiie siècle ; cf . M.M. Dufeil, Guillaume de Saint-Amour et la polémique universitaire parisienne, Paris 1972, passim, en particulier p. 212-253 ; C. Touzellier, « La place du De periculis de Guillaume de Saint-Amour dans les polémiques du xiiie siècle », dans : Revue historique, 156, 1928, p. 69-82.

93. Hugo de Sancto Victore, De laude caritatis.

94. Probablement Joachim de Flora, Concordia Veteris ac Novi Testamenti.

95. Avec toute vraisemblance un apocryphe. L’incipit correspond au début d’une liste d’œuvres de Richard de Saint-Victor.

96. Bernard de Clairvaux, De consideratione ad Eugenium papam.

97. Peut-être Innocent III, De vilitate conditionis humane.

98. Peut-être d’Alger de Liège, moine de Liège puis de Cluny, † 1132-1135, auteur d’un De sacramentis corporis et sanguinis Domini (PL 180, col. 739-854).

99. Victor de Cartenna, évêque africain du ve siècle ; l’attribution à lui de ce traité De penitentia (PL 17, col. 971-1004) remonte à Gennade de Marseille.

100. Probablement le Mariale, poème de Bernard de Morlaix ; cf. Dreves, Analecta hyminica, L, 1907, p. 424-482.

101. Pierre Lombard.

102. Pierre Lombard.

103. La première partie de ce titre correspond peut-être à Hugo de Sancto Victore, De contemplatione et ejus speciebus ?

104. Œuvre d’Hugues de Fouilloy, attribuée dans de nombreux manuscrits à Hugues de Saint-Victor et imprimée sous son nom (PL 176, col. 1017-1182).

105. Soit les Acta Pilati ; voir Z. Izydorczyk, «The Evangelium Nicodemi and its Appendices in Medieval Latin Manuscripts», dans : The Fifteenth Saint Louis Conference on Manuscript Studies. Abstracts of Papers, paru dans Manuscripta, 32, 1988, p. 168 ; G. Philippart, « Fragments palimpsestes latins du Vindobonensis 563 (Ve siècle). Evangile de saint Matthieu, Evangile selon Thomas, Evangile de Nicodème », dans : Analecta Bollandiana, 90, 1972, p. 391-411 ; M. Despineux, « Une version latine palimpseste du Ve siècle de l’Evangile de Nicodème (Vienne, ONB ms. 563) », dans : Scriptorium, 42, 1988, p. 176-183.

106. Gervais de Tilbury, Otia imperialia.

107. Geoffroy de Trani, Summa super titulis Decretalium.

108. L’article ne correspond pas au ms. Paris, BNF nouv. acq. latines 2296, pourtant un exemplaire de ces constitutions provenant de Saint-Victor, car les incipit et explicit repère cités dans ce dernier document ne sont pas les mêmes que ceux du manuscrit.

109. Johannes Garcias Hispanus, Apparatus super Decretalibus.

110. Aegidius de Fuscarariis, Ordo judiciarius.

111. Guillelmus de Mandagoto.

112. Rogerius, juriste bénéventain, † 1166, auteur d’une Summa codicis, inspirée de l’œuvre d’Irnerius (éd. dans Gaudenzi, Bibliotheca juridica medii aevi, I, 1888, p. 9-174).

113. Il s’agit peut-être d’Etienne de Tournai († 1203) à qui sont attribuées des gloses sur le Décret de Gratien. Dans cette hypothèse, cet article correspondrait au n° 216 de l’inventaire de la fin du xiie siècle, où cette œuvre d’Etienne de Tournai est citée sous son incipit : « Si duos ad cenam convivas ». Cf. S. Kuttner, Repertorium der Kanonistik, I, 1937, p. 5 et 12. Autre possibilité d’identification, Stephanus Hugoneti, chancelier du légat de Lombardie († vers 1332), qui a été l’auteur d’un Apparat sur les Clémentines cité dans une glose de Jean André, datant d’environ 1324-1330. Cf. S. Kuttner, « The Apostillae of Johannes Andreae on the Clementines », dans Etudes d’histoire du droit canonique dédiées à Gabriel Le Bras, I, 1965, p. 198-199.

114. Innocentius III papa, ou Lotharius de Segni, De sacro altaris mysterio ; éd. D.W. Wright, A Medieval Commentary on the Mass. Partulae 2-3 and 5-6 of the Missarum Mysteriis (ca 1195) of Cardinal Lothar of Segni (Pope Innocent III), Ann Arbor (Michigan University), 1980.

115. Tancredus Bononiensis, Summa super Decretales.

116. L’incipit « Missus est » (Luc, I, 24) correspond peut-être à un sermon, mais on n’en connaît aucun qui soit attribué à Hugues de Bonnevaux. Pour cet abbé cistercien (1120-1194), cf. la notice de Br. Brard, dans : Catholicisme, t. V, 1963, col. 1018-1019 ; M.A. Dimier, « Un office rimé de saint Hugues de Bonnevaux », dans Revue bénédictine, 68, 1958, p. 270-280. A noter également que cet incipit « Missus est » figure dans l’un des manuscrits liturgiques ayant appartenu à l’abbé Gilbert de Cantobre, cf. supra.

117. Roffred de Bénévente, Ordo judiciarius seu de ordine judiciorum.

118. Identification difficile, en particulier dans un contexte d’œuvres de droit canon ! D. Williman (p. 233) interprète Carolas au sens de pièces de chanson ou de poésie, mais l’hypothèse ne me semble pas à retenir. Le même titre, sous une forme lègerement différente, Canolas, apparaît dans l’inventaire de 1418, cf. infra. L’attribution ici faite de ce texte à Dionysius permet donc plutôt de penser à la Collectio canonum de Denys le Petit (vie s.) !

119. Guillelmus de Mandagoto († 1321), Libellus de electione facienda

120. Bernardus Compostellanus (milieu du xiiie s.)

121. Geoffroy de Trani (milieu du xiiie s.).

122. Ouvrage déjà cité dans le catalogue de la fin du xiie siècle ; peut-être à identifier avec l’Opusculum de Julius Exuperantius, historien du ve siècle qui a utilisé Salluste ? Cf. N. Zorzetti, Julii Exuperantii Opusculum, Leipzig, 1982.

123. Sans doute Burchardus Wormatiensis, canoniste († 1025).

124. De Pierre Riga.

125. Smaragde de Saint-Mihiel.

126. De Guido de Baysio.

127. Henricus de Segusia (Ostiensis), Summa copiosa seu Speculum.

128. Guillelmus Duranti, Speculum judiciale.

129. Les Epistolae ad Paulum sont apocryphes.

130. Geoffroy de Trani, cf. supra.

131. Correspond au Speculum judiciale, déjà cité supra ?

132. Bonaguida de Arezzo, professeur de droit, avocat à la Curie romaine sous Innocent IV, auteur notamment d’une Gemma seu Margarita Decretalium, soit un index ou table des matières des Décrétales.

133. L’attribution de cet ouvrage de droit canon à Gaufridus Bononiensis dérive ici probablement d’une confusion entre ce dernier (en réalité Geoffroi de Vinsauf, auteur d’une Summa dictaminis) et Geoffroy de Trani !

134. Bernard Compostellanus (seu de Parma).

135. Les articles qui précèdent étaient réunis en un seul volume, comme le prouve le catalogue de 1418, n° 40 ; cf. infra.

136. Le deuxième titre correspond au Sacramentale de Guillaume de Montlaudun.

137. Guido de Collemedio, canoniste († 1306). Le fait que les quatre titres détaillés dans cet item étaient réunis en un seul volume se déduit de la correspondance avec le catalogue de 1418 (v. à ce dernier, le n° 31).

138. Johannes de Friburgo, Summa confessorum ; cf. SOPMA, n° 2344.

139. Peut-être Justinianus imperator, déjà cité dans le catalogue de la fin du xiie siècle (ajout concernant les livres donnés par Guillaume Ribot).

140. Dinus de Mugello, juriste bolonais († 1298).

141. Guido de Baysio (seu Archidiaconus).

142. Le deuxième titre correspond probablement à Pileus Medicinensis, civiliste bolonais († au début du xiiie s.).

143. Hubertus (seu Gilbertus) de Bonacursi, juriste bolonais, élève d’Asso. Cf. Savigny, Geschichte, t. V, p. 148-150.

144. Sans doute Huguccio Pisanus († 1210).

145. Peut-être un commentaire sur le Libellus de ordine judiciorum de Roffredus de Benevento.

146. Correspond très probablement aux Leges Gothorum mentionnées dans l’inventaire de la fin du xiie siècle (v. M 157) et dans celui de 1410, au n° 143.

147. Berengarius Fredoli, episcopus Biterrensis, Inventarium juris canonici seu Repertorium speculatoris.

148. Papias (v. 1053), Elementarium doctrinae rudimentum.

149. De Johannes Balbi de Gênes. Ce volume correspondait peut-être à l’exemplaire du Catholicon offert à l’abbaye par l’abbé Gilbert de Cantobre en 1349 ?

150. Guillelmus Brito, Expositio vocabulorum Bibliae.

151. Sans doute d’Aristote ?

152. Martianus Capella, De nuptiis Philologiae et Mercurii.

153. Livres offerts par Guillelmus de Gardana, ancien prieur de Saint-Victor. La mention figure dans l’inventaire de la fin du xiie siècle, cf. supra : « Quattuor volumina que attulit Guillelmus de Gardana in quibus continetur Vetus Testamentum ».

154. De Smaragde de Saint-Mihiel.

155. Ps. Prosper Aquitanus, en réalité de Julien Pomère (ve s.).

156. De Grégoire le Grand.

157. Pour les récits hagiographiques de saint Victor de Marseille cf. J.C. Moulinier, Saint Victor de Marseille. Le récit de sa passion, Città del Vaticano, 1995 (avec un répertoire de manuscrits conservés dont aucun ne semble toutefois provenir de manière sûre de Saint-Victor de Marseille).

158. Smaragde de Saint-Mihiel.

159. Sans doute un extrait de Barthélémy l’Anglais, De proprietatibus rerum.

160. En réalité Hugo de Folieto, De claustro animae (le titre du deuxième livre est De aedificatione claustri).

161. Peut-être un extrait du De vita contemplativa de Julien Pomère, déjà cité supra ?

162. Titre attesté pour certains glossaires, y compris d’argument scientifique ; je me permets de renvoyer à mon étude « Les glossaires et les dictionnaires dans les bibliothèques médiévales », dans : Les manuscrits des lexiques et des glossaires de l’Antiquité tardive à la fin du Moyen Age (Actes du colloque d’Erice, 23-30 septembre 1994), éd. J. Hamesse, Louvain la Neuve 1996, en particulier p. 196.

163. Vu le contexte et la proximité avec une œuvre de médecine, peut-être pourrait-il s’agir du Commentaire sur l’Apocalypse d’Arnaud de Villeneuve ? Cf. F. Stegmüller, Repertorium, p. 132-133 ; J. Carreras Artau, « L’Expositio super Apocalypsi d’Arnau de Vilanova : autenticita, dat i lloc de composicio’ », dans : Estudis romanics, 8, 1961 (paru en 1966), p. 49-55.

164. Peut-être le commentaire d’Hugues de Saint-Victor sur le De caelesti hierarchia du Ps. Denys l’Aréopagite.

165. Peut-être Guillelmus Peraldus, De eruditione religiosorum libri tres (SOPMA, n° 1625).

166. Ce titre pourrait encore une fois correspondre au De vita contemplativa de Julien Pomère ? On explique mal cependant l’attribution à ce Johannes monachus. Peut-être pourrait-il s’agir de Johannes Lemovicensis (moine de Clairvaux), (1208-1218), auteur d’un De silentio religionis ? Pour cet auteur, cf. Glorieux, Répertoire, II, n° 361b.

167. Defensor Locogiacensis, Liber scintillarum, ouvrage parfois attribué, à tort, à Bède le Vénérable, cf. également infra.

168. On retrouve dans cet article l’attribution à Bède du Liber scintillarum ; cf. la note précédente.

169. Peut-être Drogon, évêque d’Ostie (+ 1138), De creatione et redemptione primi hominis.

170. Peut-être un extrait du De sacramentis christianae fidei d’Hugues de Saint-Victor, dont l’un des titres attestés est : De sacramentis christianae fidei et incarnatione Verbi (cf. Goy, Überlieferung, 134 et 133). Mais il pourrait également s’agir d’extraits du De incarnatione Verbi d’Ambroise de Milan ?

171. Correspond au Liber lapidum de Marbode de Rennes ?

172. Probablement d’Innocent III (Lothaire de Segni), De miseria humanae conditionis seu De miseria hominum.

173. L’abbé Ratier de Lénac.

174. Ce personnage correspond peut-être à Dragonetus, évêque de Gap (+ 1348), voir Gallia Christiana, I, col. 467.