Inventaire, très vraisemblablement partiel, de la bibliothèque de Saint-Victor de Marseille.
Possesseur(s) : Marseille, Saint-Victor, abbaye
Date : xive siècle (début)
Répertoire(s) : BMMF, no 1061
Analyse : Une seule main. Le début de l’inventaire est mutilé. La première partie concerne les livres liturgiques, la deuxième les livres de médecine. Les articles sont écrits un par ligne ; certains occupent deux lignes. Il y aurait eu un comptage des articles dont témoignent deux chiffres romains : LXIII et XXXIIII, inscrits sur la marge gauche.
Source(s) : Marseille, Arch. dép. Bouches-du-Rhône 1 H 188, n° 930. — Rouleau de 125/129 mm. x 1020 mm. composé de deux morceaux de parchemin cousus entre eux.
Édition(s) : Donatella Nebbiai, La bibliothèque de l’Abbaye Saint-Victor de Marseille (xie-xve siècle), Paris, CNRS éditions, 2005 (Documents, études et répertoires, 74 ; Histoire des bibliothèques médiévales, 16), p. 155-158.
Bibliographie :
Rédaction : DN 2005 ; mise en ligne : JD 2023
- item 1. [1] [...].
- item 2. [2] [...]notatum, incipit Laudes gaudia, amen.
- item 3. [3] [...]omeliarum, incipit In illo tempore Maria Magdalene et finit cognosceret esse.
- item 4. [4] Item I Psalterium incipit Beatus vir, finit plebis tue.
- item 5. [5] Item I Missale, incipit Dabo actus opera, finit obtineat per.
- item 6. [6] Item unum Breviarium, incipit Janiapparatsans doute pour januari prima dies et finit : facias presentari.
- item 7. [7] Item I Missale, incipit Amictus est primum et finit Deo gratias.
- item 8. [8] Item I Pistolarisapparatpour epistolaris, incipit Fratres scientes, finit gloriam ejus.
- item 9. [9] Item I Missale, incipit Puer natus est nobis, finit veni creatorapparatcantur.
- item 10. [10] Item I Responsorium et toneriumapparatpour tonarium, incipit Autenticus tonus, finit inter omnes.
- item 11. [11] Item I Missale et Collectarium, incipit Levabo, finit miraculis.
- item 12. [12] Item I Breviarium, incipit Benedictus Deus, finit secula amen.
- item 13. [13] Item I Epistolarium, incipit Fratres scientes, finit ad ignoscendum.
- item 14. [14] Item I Textum, incipit Principium euvangelium, finit illuminabit te.
- item 15. [15] Item I Epistolarium et Textum insimul, incipit Surge illuminare, finit secuti sunt eum.
- item 16. [16] Item Responsorium, incipit Venientem et nebulam et finit : in paradisum introibit.
- item 17. [17] Item liber in quoapparatqua est Vita sancti Valeriti, incipit Qui nonapparatv(er)o suivi d’un espace blanc correspondant à peu près à deux mots, finit documentacommentaireSans doute une Vie de saint Valeric de Limoges, mais l’incipit ici indiqué ne correspond pas à celui du texte répertorié par la BHL, « Quotiescumque » (cf. BHL n° 8492)..
- item 18. [18] Item I Collectarium, incipit Jani prima dies et VIIa finem timetur, finit Per Christum.
- item 19. [19] Item I Ymnarium, incipit Marcum, finit Prima patri.
- item 20. [20] Item librum Kalendarumapparatkalenda(rum), avec rum en compendium, incipit Ne putes me, finit Verus amen.
- item 21. [21] Item Martelogium, incipit Vigilia, finit recitatur.
- item 22. [22] Item Benedictiones, incipit Omnipotens, finit Per Dominum.
- item 23. [23] Item I Missale, incipit Omnipotens sempiterne Deus, finit salvum fac populum.
- item 24. [24] Item Responsorium et Legendarium, incipit Omnipotens, finit regnat.
- item 25. [25] Item Ordo cathecuminum, incipit Primum, finit deffensorem.
- item 26. [26] Item I Proserium, incipit Splendor pacis, finit amen.
- item 27. [27] Item I Missale, incipit Per omnia secula seculorum, finit judicii.
- item 28. [28] Item I Psalterium glosatum, incipit Psalterium Ita est, finit prevalet.
- item 29. [29] Item I Epistolarium, incipit Fratres scientes, finit locutum est.
- item 30. [30] Item I Missale vetus, incipit Concinde, finit Deus noster.
- item 31. [31] Item I Officiarium et Missale simul, incipit Ad te levavi, finit hora.
- item 32. [32] Item I Textum, incipit Cum esset desponsata, finit spiritu sancto.
- item 33. [33] Item I Officiarium, incipit Ad te levavi, finit consolacio in tormentis.
- item 34. [34] Item I Proserium, incipit Kirieleisonapparatpour kirie eleison, finit enta est.
- item 35. [35] Item I Missale et Officiarium simul, incipit Te igitur, finit altissimo.
- item 36. [36] Item I Missale et Officiarium simul parvi valoris, incipit Audivit, finit Exaudi nos.
- item 37. [37] Item I Responsorium, incipit Populus Syon, finit filios Dei.
- item 38. [38] Item I Missale cum textu et Epistolario, incipit Per omnia, finit spiritu et laus.
- item 39. [39] Item I Proserium, incipit Almifico, finit appone.
- item 40. [40] Item I Collectarium, incipit Presta familie, finit in decem.
- item 41. [41] Item Regula sancti Benedicti, incipit Absculta, finitapparatfinit suivi d’un blanc.
- item 42. [42] Item Sermones, incipit Aurum de terra elicere, finit Obliviscere Deum.
- item 43. [43] Item Sermones, incipit Quia Christus, finit posuit.
- item 44. [44] Item liber De laude celestis proximeapparatsic, sans doute pour patrie ?, incipit Reverendissimo, finit seculorum amen. Dominus episcopus habetcommentaireD’après l’incipit il s’agit du De qualitate coelestis patrie d’Emmo de Gellone, également cité dans les catalogues successifs..
- item 45. [45] Item Legendarium, incipit Adam fuit, finit diviciarum suarum.
- item 46. [46] Item I proserium, incipit Eya christicole, finit dulcis Maria.
- item 47. [47] Item I textum et epistolarium insimul, incipit Fratres scientes, finit numquam exibe.
- item 48. [48] Item liber Canonum, incipit De auctoritate Romani pontificis, finit persistantcommentaireProbablement l’incipit était : « Quicumque auctoritate romani pontificis » ? Texte attesté sans titre dans le manuscrit Berlin, Phillipps, 1764 ; cf. H. Fuhrmann, Einfluss und Verbreitung der Pseudoisidorischen Fälschungen…, Stuttgart 1974, p. 735 (Schriften der Monumenta Germaniae Historica, 24.3)..
- item 49. [49] Item Epistolarium, incipit Fratres, finit ejus unum.
- item 50. [50] Item Decretales veteres, incipit Juste judicate, finit expliciuntcommentaireBernard de Pavie († 1213), Breviarium extravagantium.apparatapparat(m) suite de l’inventaire sur un autre morceau de parchemin cousu au premier.
- item 51. [51] Item I Collectarium cum missale insimul, incipit Consecrare, finit amisceri.
- item 52. [52] Item alius liber Glosule epistole Pauli, incipit Queritur cum euvangelica doctrina, finit liberarecommentaireCorrespond probablement à Stegmüller, Repertorium, n° 6135 (inc. : « Evangelica doctrina de his ».apparatprécédé de liberale rayé.
- item 53. [53] Item I liber pars tercia Moraliumapparatmonalium Job, incipit Reverentissimo, finit proferunturcommentaireCf. supra..
- item 54. [54] Item Brocardica juris, incipit Locus, finit talium testiumcommentaireDes extraits de droit canon ; l’incipit : « Locus penitentie semel » est celui d’une De vitanda excommunicatorum communione attribuée au prêtre Bernard.. Dominus Petrus de Rochablava habetcommentaireOn retrouve ce personnage parmi les témoins qui assistent à la promulgation de statuts de l’abbé Guillaume de Sabran (du 4 février 1294, ms. Toulouse, Bibl. mun. 414, f. LVII), sous le nom de « Dominus P. de Rochablanca, doctor decretorum »..
- item 55. [55] Item I Missale, incipit Pretexisti me, finit dominum nostrum.
- item 56. [56] Item alium librum qui incipit Erit in novissimis, finit mulieribuscommentaireEtienne Langton, Commentaire sur le livre d’Isaie (Stegmüller, Repertorium, n° 7817)..
- item 57. [57] Item I Estitucionesapparatestituc(ion)a juris, incipit In pastori maiestatem, finit loquentur et animecommentaireL’incipit ne semble pas correspondre à un texte juridique.. Dominus Petrus de Rochablava habet.
- item 58. [58] Item I Summam Assonis, incipit Cum post inventionem scientie, finit si appetcommentaireDébut de la Summa d’Azon de Bologne..
- item 59. [59] Item aliam Summam Assonis et Pilliiapparatepillii, incipit Cum post invencionem consciencie, finit luculentam. Magister P. de Rochablava habet.
- item 60. [60] Item alius liber Ordinarii, incipit Summe sacerdos, finit producere bonumcommentaireDébut d’une prière..
- item 61. [61] Item I Proserium, incipit Omnis curet homo, finit anime.
- item 62. [62] Item liber Sermones patrum, incipit Sermones patrum, finit per infinita secula seculorum.
- item 63. [63] Item I Estitutionesapparatvoir note supra parvi valoris, incipit Imperator, finit adesse non potestcommentaireLes Institutions de Justinien..
- item 64. [64] Item liber Ancelmi ad Bossonem, incipit Opus subditum, finit nocerecommentaireDébut de la préface du Cur deus homo de saint Anselme.apparatdans la ligne au-dessous, en marge, le chiffre romain lxiii.
¶ Isti sunt libri de medicina parvi valoriscommentaireLa liste d’œuvres qui suit ne comportait pas que des livres de médecine..
- item 65. [65] In primis theorica Constantini, incipit Opportet eum, finit ad intelligendum.
- item 66. [66] Item liberapparatliber précédé d’un espace correspondant à un mot laissé en blanc icipit Tres sunt, finit ad presenciacommentaireDébut du Micro Tegni de Galien, cf. Thorndike et Kibre, Incipits, col. 1585..
- item 67. [67] Item alius liber, incipit De urinis, finit medicareapparatMedicare précédé d’un espace correspondant à deux mots.
- item 68. [68] Item alius liber, incipit CristeriumcommentaireDébut du De clisteribus suppositoriis de Gérard de Crémone († 1187)., finitapparatligne laissée incomplète.
- item 69. [69] Item liber Ancelmi, incipit Opus subditum, finit nocerecommentaireAutre exemplaire du Cur Deus homo de saint Anselme, cf. supra..
- item 70. [70] Item alius liber, incipit Cum omnes homines, finit liquet ibicommentaireDe anima d’Avicenne, trad. de Dominique Gundissalvi (xiie s.), cf. Thorndike et Kibre, Incipits, col. 325..
- item 71. [71] Item alius liberapparatsic, la mention incipit n’a pas été portée Sancti spiritus, finit accessionemcommentaireIncipit qui paraît correspondre à une pièce liturgique ; il est aussi cependant attesté, avant un traité d’astronomie, dans l’actuel ms. Cambridge, Jesus College 76 (Q.G.29), du xiie siècle ; cf. M.R. James, A Descriptive Catalogue of the Manuscripts int he Library of Jesus College, Londres, 1895, p ; 112-115..
- item 72. [72] Item alius, incipit Cum sit necessarium, finit set noncommentaireIncipit de l’Isagoge de Porphyre..
- item 73. [73] Item alius, incipit Quoniam intentio, finit que non comburanturcommentaireConstantin l’Africain, début du prologue du Mega Tegni..
- item 74. [74] Item alius liber, incipit Detendatis et corruptis, finit airegon (?)”.
- item 75. [75] Item alius, incipit Quoniam quidem, finit et usui reservacommentaireConstantin l’Africain, De chirurgia..
- item 76. [76] Item alius, incipit Adiarscos (?), finit gregibus.
- item 77. [77] Item alius, incipit Quoniam quidem, finit multum valent.
- item 78. [78] Item alius, incipit (…)apparatsuit un espace laissé en blanc correspondant à un ou deux mots, finit provocabis.
- item 79. [79] Item alius, incipit Prima honus operis, finit manifestecommentaireL’incipit est en réalité : « Prima hujus operis » : Hali ben Abbas, Liber medicine sive regalis dispositio..
- item 80. [80] Item alius, incipit In tractatu, finit aqua tepidacommentaireL’incipit correspond à celui d’un traité sur les urines attribué à Bertholdus de Suevia (xive siècle) ; c’est aussi l’incipit du De substancia orbis d’Averroès..
- item 81. [81] Item alius, incipit Capillus, finit YpocratiscommentaireConstantin l’Africain, Viaticus..
- item 82. [82] Item alius, incipit Cum iiiiapparatsuit un espace blanc correspondant à un mot, finit frigidi aeriscommentaireIncipit de De pulsibus de Philarète..
- item 83. [83] Item alius, incipit Liber iste, finit aere oblatocommentaireIsaac, Liber urinarum, traduit par Constantin l’Africain..
- item 84. [84] Item alius, incipit Medicina dividitur, finit constitutionibuscommentaireJohannitius, Isagoge seu Introductio ad Artem parvam Galeni.apparat(con)st(i)t(ut)io(n)ibus avec t suscrit au milieu du mot.
- item 85. [85] Item alius, incipit Quoniam quidem, finit inicianturcommentaireConstantin l’Africain, Liber de chirurgia (Thorndike et Kibre, Incipits, col. 1297)..
- item 86. [86] Item alius, incipit Omnis ratioapparatr(ati)o, finit terminemuscommentaireSans doute un commentaire sur les Topiques de Boèce..
- item 87. [87] Item alius, incipit VII (?) requirantur, finit fecisti illud.
- item 88. [88] Item alius, incipit De modo tractandi, finit apostemacommentaireTitre attesté pour la Summa de modo medendi de Gérard de Montpellier..
- item 89. [89] Item alius, incipit Quoniam necesse, finit costipativacommentaireDébut d’un commentaire sur les Aphorismes d’Hippocrate..
- item 90. [90] Item alius, incipit Si daloapparatincidit pour incipit ; dalo probablement pour dolor capitis, finit non fecetcommentaireProbablement un exemplaire du Liber aureus de Jean Afflacius (1050-1120), élève à Salerne de Constantin l’Africain, moine au Mont-Cassin..
- item 91. [91] Item alius, incipit Dolor capitis, finit obtusatcommentairePeut-être une collection de recettes médicales. On retrouve également cet incipit dans le Collectorium artis medicinae de Nicolas Bertucci, médecin bolonais († 1347)..
- item 92. [92] Item alius, incipit Cum nulla, finit non reperiaturcommentaireDébut d’une Sententia super Tegni anonyme.apparatsuivent une ou deux lignes laissées en blanc.
- item 93. [93] Item magister B. habet librum Hali In regali dispositione, incipit Universalis, finit secundumcommentaireCet incipit, qui correspond sans doute à l’extrait d’une œuvre médicale, ne correspond pas au texte cité (cf. pour celui-ci Thorndike et Kibre, Incipits, col. 993 et 1611)..
- item 94. [94] Item librum De generatione et corruptione, incipit De generacione, finit arrogencommentaireD’Aristote..
- item 95. [95] Item alium, incipit Quisquis naturas, finit reservantcommentaireIncipit d’un poème sur les urines..
- item 96. [96] Item Theorica Constantini, incipit Cum tocius, finit Ad intelligendumcommentaireConstantinus Africanus, commentairePantegni seu Theorica.
- item 97. [97] Item Glose Amphorismorum, incipit Clisterium, finit explicitcommentaireIncipit d’une œuvre de Gérard de Crémone, déjà citée supra..
- item 98. [98] Item alium, incipit Intentio, finit comburanturcommentaireProbablement début du Colliget, œuvre médicale d’Averroès. .
Apparat :
a. sans doute pour januari | b. pour epistolaris | c. cantur | d. pour tonarium | e. qua | f. v(er)o suivi d’un espace blanc correspondant à peu près à deux mots | g. kalenda(rum), avec rum en compendium | h. pour kirie eleison | i. finit suivi d’un blanc | j. sic, sans doute pour patrie ? | k. apparat(m) suite de l’inventaire sur un autre morceau de parchemin cousu au premier | l. (m) suite de l’inventaire sur un autre morceau de parchemin cousu au premier | m. précédé de liberale rayé | n. monalium | o. estituc(ion)a | p. epillii | q. voir note supra | r. dans la ligne au-dessous, en marge, le chiffre romain lxiii | s. liber précédé d’un espace correspondant à un mot laissé en blanc | t. Medicare précédé d’un espace correspondant à deux mots | u. ligne laissée incomplète | v. sic, la mention incipit n’a pas été portée | w. suit un espace laissé en blanc correspondant à un ou deux mots | x. suit un espace blanc correspondant à un mot | y. (con)st(i)t(ut)io(n)ibus avec t suscrit au milieu du mot | z. r(ati)o | aa. incidit pour incipit ; dalo probablement pour dolor | ab. suivent une ou deux lignes laissées en blanc |
Commentaires :
1. Sans doute une Vie de saint Valeric de Limoges, mais l’incipit ici indiqué ne correspond pas à celui du texte répertorié par la BHL, « Quotiescumque » (cf. BHL n° 8492).
2. D’après l’incipit il s’agit du De qualitate coelestis patrie d’Emmo de Gellone, également cité dans les catalogues successifs.
3. Probablement l’incipit était : « Quicumque auctoritate romani pontificis » ? Texte attesté sans titre dans le manuscrit Berlin, Phillipps, 1764 ; cf. H. Fuhrmann, Einfluss und Verbreitung der Pseudoisidorischen Fälschungen…, Stuttgart 1974, p. 735 (Schriften der Monumenta Germaniae Historica, 24.3).
4. Bernard de Pavie († 1213), Breviarium extravagantium.
5. Correspond probablement à Stegmüller, Repertorium, n° 6135 (inc. : « Evangelica doctrina de his ».
6. Cf. supra.
7. Des extraits de droit canon ; l’incipit : « Locus penitentie semel » est celui d’une De vitanda excommunicatorum communione attribuée au prêtre Bernard.
8. On retrouve ce personnage parmi les témoins qui assistent à la promulgation de statuts de l’abbé Guillaume de Sabran (du 4 février 1294, ms. Toulouse, Bibl. mun. 414, f. LVII), sous le nom de « Dominus P. de Rochablanca, doctor decretorum ».
9. Etienne Langton, Commentaire sur le livre d’Isaie (Stegmüller, Repertorium, n° 7817).
10. L’incipit ne semble pas correspondre à un texte juridique.
11. Début de la Summa d’Azon de Bologne.
12. Début d’une prière.
13. Les Institutions de Justinien.
14. Début de la préface du Cur deus homo de saint Anselme.
15. La liste d’œuvres qui suit ne comportait pas que des livres de médecine.
16. Début du Micro Tegni de Galien, cf. Thorndike et Kibre, Incipits, col. 1585.
17. Début du De clisteribus suppositoriis de Gérard de Crémone († 1187).
18. Autre exemplaire du Cur Deus homo de saint Anselme, cf. supra.
19. De anima d’Avicenne, trad. de Dominique Gundissalvi (xiie s.), cf. Thorndike et Kibre, Incipits, col. 325.
20. Incipit qui paraît correspondre à une pièce liturgique ; il est aussi cependant attesté, avant un traité d’astronomie, dans l’actuel ms. Cambridge, Jesus College 76 (Q.G.29), du xiie siècle ; cf. M.R. James, A Descriptive Catalogue of the Manuscripts int he Library of Jesus College, Londres, 1895, p ; 112-115.
21. Incipit de l’Isagoge de Porphyre.
22. Constantin l’Africain, début du prologue du Mega Tegni.
23. Constantin l’Africain, De chirurgia.
24. L’incipit est en réalité : « Prima hujus operis » : Hali ben Abbas, Liber medicine sive regalis dispositio.
25. L’incipit correspond à celui d’un traité sur les urines attribué à Bertholdus de Suevia (xive siècle) ; c’est aussi l’incipit du De substancia orbis d’Averroès.
26. Constantin l’Africain, Viaticus.
27. Incipit de De pulsibus de Philarète.
28. Isaac, Liber urinarum, traduit par Constantin l’Africain.
29. Johannitius, Isagoge seu Introductio ad Artem parvam Galeni.
30. Constantin l’Africain, Liber de chirurgia (Thorndike et Kibre, Incipits, col. 1297).
31. Sans doute un commentaire sur les Topiques de Boèce.
32. Titre attesté pour la Summa de modo medendi de Gérard de Montpellier.
33. Début d’un commentaire sur les Aphorismes d’Hippocrate.
34. Probablement un exemplaire du Liber aureus de Jean Afflacius (1050-1120), élève à Salerne de Constantin l’Africain, moine au Mont-Cassin.
35. Peut-être une collection de recettes médicales. On retrouve également cet incipit dans le Collectorium artis medicinae de Nicolas Bertucci, médecin bolonais († 1347).
36. Début d’une Sententia super Tegni anonyme.
37. Cet incipit, qui correspond sans doute à l’extrait d’une œuvre médicale, ne correspond pas au texte cité (cf. pour celui-ci Thorndike et Kibre, Incipits, col. 993 et 1611).
38. D’Aristote.
39. Incipit d’un poème sur les urines.
40. Constantinus Africanus,
41. Pantegni seu Theorica
42. Incipit d’une œuvre de Gérard de Crémone, déjà citée supra.
43. Probablement début du Colliget, œuvre médicale d’Averroès.